آغا از زنان شاهرخ در بلخ ، و مدرسهء جلال الدين فيروز شاه در هرات ، و مدرسهء گوهرشاد بيگم باضافهء مدارس و مساجد متعدد ديگر در آن شهر « 1 » ، و مدرسهء گوهرشاد در مشهد طوس و مسجد ديگرى كه پريزاد از جوارى شاهرخ در همان شهر بنا كرد ، و مدرسهء ديگرى كه يوسف خواجه از امراى شاهرخ بسال 843 ه در آن شهر ساخته و اكنون بنام مدرسهء « دودر » در بازار بزرگ مشهد باقيست ، و مدرسهيى كه ميرزا الغ بيك در سمرقند بنا كرده و بسيارى از مزارع و ديهها و املاك بر آن وقف نموده بود ، و مدرسهء بيگه سلطان بيگم زوجهء سلطان حسين بايقرا در هرات كه بنام پسرش بديع الزمان ميرزا « بديعيه » نام يافته بود ، و مدرسهء سلطان حسين بايقرا در همان شهر ، و مدرسهء صدر الدين محمد دشتكى شيرازى ( م 883 ) در محلهء دشتك شيراز ، و مدرسهء حافظيه در يزد « 2 » و غيره و غيره .
مقصود از ذكر اين چند اسم آوردن نمونههايى بوده است در ضمن اين مقال و گرنه شمارهء اين گونه مدارس و همچنين بقاع ديگر كه در عهد تيمورى خاصه در دوران ممتد سلطنت شاهرخ ( 807 - 850 ) و دورهء سلطان حسين بايقرا ( 875 - 911 ) و ديگر صاحبان قدرت و متمكنان اين عهد در بلاد ايران پديد آمده بسيار است ، و حاجت بتكرار نيست كه اين ابنيه از جملهء آثار خير و موقوف بر تعليم علوم شرعى و داراى مدرس و مسجد و محل سكونت براى طلاب علوم دينى و خدمتگزاران آنان بوده و گاهى براى مدرسان هم در آنها حجراتى وجود داشته است ، اما موضوع دروس در آنها طبعا علوم شرعيه و علوم ادبيهء عربى من باب مقدمهء كار ، بر مبناى كتب درسى قرن هفتم و هشتم و تلخيصها يا شروح و حواشى آنها بوده است ، خالى از هرگونه ابتكار يا تفكرات و تحقيقات تازه بلكه مقرون بتكرار و تعبد و تقليد از سلف و منازعات و مشاجرات لفظى و لا غير ، و اگر مجالس مباحثه و مناظرهيى هم ميان علماى وقت ترتيب مىيافت مبنى بر همين طريقه و روش بوده است . براى نمونه
هامش
( 1 ) - دربارهء مدارسى كه در چند سطر اخير به آنها اشاره شده مراجعه كنيد به مطلع السعدين ج 2 ، صفحات : 738 ، 1445 ، 840 ، 751 ؛ و به حبيب السير ج 3 ص 633 ؛ روضات الجنات ج 2 ص 100 و غيره
( 2 ) - رجوع كنيد به : ايرانشهر ، ج 1 تهران 1342 شمسى ص 726 - 727 مأخوذ از مقالهء مشروح نگارندهء اين سطور و مآخذى كه در آنجا نشان داده شده .