آن كتاب را بنام خود ساختهاند ليكن از اختلاف رتبهء شعر مىتوان دانست كه تمام آن كتاب از يك شاعر نيست » « 1 » . از اين بهمننامهء آذرى نسخى در دستست و بنابر جهاتى كه در سطور گذشته ديدهايم به علت آميختگى با اشعار نظيرى و سامعى و شايد ديگران ابيات و اشعار آن بيك پايه نيست . بهمننامهء آذرى ببحر متقارب و از جملهء منظومههاى حماسى تاريخى است كه معمولا بپيروى از استاد طوس ساخته مىشد . و اين منظومه غير از بهمننامهء ديگريست در ذكر داستان بهمن پسر اسفنديار كه حكيم ايرانشاه بن ابى الخير بنظم درآورده و در شمار منظومهاى حماسى ملى است و نظم آن را در بعضى مآخذ به جمالى مهريگردى « 2 » نيز نسبت دادهاند .
ديگر از آثار منظوم شيخ كتاب « عجائب الغرائب » اوست كه منظومهييست از متفرعات بحر خفيف در ذكر عجائب بلاد و نواحى از چشمهها و عمارات و حيوانات و طيور و جز آنها كه در نظم آن از كتابهاى عجائب المخلوقات و ربيع الابرار زمخشرى و نيز از منظومهء ديگر ناظم بنام « عجائب الدنيا » استفاده شد و او خود بهمهء اين مآخذ در كتاب منظوم خود اشاره كرده و با زبانى ساده مطالب خويش را بنظم درآورده است چنان كه در نمونهء زيرين مىبينيم :
هست در فارياب چشمهء آب * علفى هست اندر آن گرداب
هركه در آب چشمه مىخسبد * آن علف محكم اندرو چسبد
خويشتن را به زور نتوانند * كه از آن چشمه هيچ برهانند . . « 3 »
از آثار ديگر آذرى كتاب « جواهر الاسرار » است كه بسال 840 تأليف شده . اين كتاب در چهار بابست و هريك از آن ابواب به چند فصل تقسيم شده و شيخ در آنها اسرار عرفانى قرآن كريم و احاديث نبوى و كلام مشايخ تصوف و ابيات مشكلهء آنان را شرح كرده است . از جملهء اين شروح يكى آنست كه دربارهء قصيدهيى از عطار بمطلع ذيل نوشته است .
هامش
( 1 ) - تاريخ فرشته ج 1 ص 628 .
( 2 ) - دربارهء او رجوع كنيد به حماسهسرايى در ايران ، از نگارندهء اين سطور ، چاپ سوم ، ص 289 - 294
( 3 ) - دربارهء اين منظومه رجوع شود به فهرست كتابخانهء مجلس شوراى ملى ، ج 3 تأليف آقاى ابن يوسف شيرازى ، ص 513 - 516 .