پيران خاندان و مريدان شيخ ابو سعيد و خويشان و پسرعمّان خود دربارهء شيخ گرد آورده بود ، بهم پيوست و كتاب خود را از مجموعهء آن اطلاعات تأليف كرد و اين كتاب مكمل كتاب ديگرى شد كه پيش از حملهء غزان يعنى « در عهد استقامت » بدست جمال الدين ابو روح لطف اللّه بن ابو سعد بن ابو طاهر بن ابو سعيد بن ابو الخير ، پسرعم مؤلف اسرار التوحيد ، در ذكر احوال و اخبار جدش تأليف گرديده بود « 1 » .
تاريخ تأليف كتاب اسرار التوحيد مسلما بعد از حملهء غزان يعنى بعد از سال 548 هجرى است و ويرانكاريهاى همين قوم خونخوار باعث شد كه مؤلف يادداشتهاى پراگندهء خود را كه از سابق گرد آورده بود ، از بيم تباهى نظم و ترتيب دهد ولى در پايان كتاب اشاراتيست كه مسلم ميدارد تا چندين سال بعد ازين واقعه تأليف كتاب ادامه داشته و يا آنكه تأليف قطعى و نهائى آن در آن تاريخ صورت گرفته است . مؤلف دو مورد از كرامات جد خود را بنقل از اوحد الطايفه محمد بن عبد السلام ، از مولازادگان ابو سعيد ، آورده كه بعد از حادثهء غز بر سر روضهء ابو سعيد مجاور بود و « همچنان بر سر تربت شيخ به خدمت بيستاد ، مدت بيست سال زيارت و خدمت آن بقعهء مبارك مىكرد » « 2 » . ابن منور اين مرد را در مدتى طولانى بعد از واقعهء غزان بر سر تربت جد خويش ملاقات كرد و ازو پرسيد « كى درين مدت كى تو بر سر روضهء مبارك مقيم گشتهء از كرامات شيخ چه ديدهء ؟ » « 3 » اين اشارات صريح معلوم ميدارد كه ابن المنور كتاب خود را خيلى بعد از حملهء غزان و در حدود بيست و چهار پنج سال بعد از آن واقعه تأليف كرده يعنى در حدود سال 570 يا سالهايى قريب به آن و بعد آن را بنام غياث الدين غورى درآورد . بنابر محاسبهيى كه ژوكوفسكى كرده است « 4 » تأليف كتاب اسرار التوحيد بين سالهاى 553 و 599 هجرى بود .
اين كتاب را يك بار والنتين ژوكوفسكى خاورشناس روسى بسال 1899 ( 1317 هجرى قمرى ) در پطرزبورگ از روى نسخهء كتابخانهء پطرزبورگ ( - لنينگراد ) و
هامش
( 1 ) - اسرار التوحيد چاپ نگارندهء اين سطور . تهران 1332 شمسى ص 8
( 2 ) - ايضا ص 387
( 3 ) - ايضا ص 387
( 4 ) - مقدمهء ژوكوفسكى بر طبع اسرار التوحيد ص 5