الفاظ و كلمات مناسب و ايجاد تركيبات خاص تازه و ابداع و اختراع معانى و مضامين نو و دلپسند در هر مورد ، و تصوير جزئيات و نيروى تخيل و دقت در وصف و ايجاد مناظر رائع و ريزهكارى در توصيف طبيعت و اشخاص و احوال و به كار بردن تشبيهات و استعارات مطبوع و نو ، در شمار كسانى است كه بعد از خود نظيرى نيافته است . عيبى كه بر سخن او ميگيرند آنست كه بخاطر يافتن معانى و مضامين جديد گاه چنان در اوهام و خيالات غرق شده و يا براى ابداع تركيبات جديد گاه چندان با كلمات بازى كرده است كه خوانندهء آثار او بايد به زحمت و با اشكال بعضى از ابيات ويرا كه اتفاقا عدهء آنها كم نيست ، درك كند . ضمنا اين شاعر بنابر عادت اهل زمان از آوردن اصطلاحات علمى « 1 » و لغات و تركيبات عربى وافر و بسيارى از افكار فلاسفه و اصول و مبانى فلسفه و علوم به هيچ روى كوتاهى نكرده و به همين سبب آثار او حكم دائرة المعارفى از علوم و اطلاعات مختلف وى گرفته و در بعضى موارد چنان دشوار و پيچيده شده است كه جز با شرح و توضيح قابل فهم نيست .
ليكن حق در آنست كه بگوييم اين شاعر سليم الفطرهء دقيق النظر در عين مبالغه در استفاده از اطلاعات ادبى و علمى خود و يا افراط در تخيل و مبالغه در ايجاد تركيبات نو ملاحتى در سخن و لطافتى در بيان و علّوى در معانى دارد كه اين نقص و نقائصى از آن قبيل را به كلى از نظر خواننده پنهان مىسازد .
مهارتى كه نظامى در تنظيم و ترتيب منظومههاى خود به كار برده است باعث شد كه به زودى آثار او مورد تقليد شاعران قرار گيرد و اين تقليد از قرن هفتم ببعد آغاز شد و در تمام دورههاى ادبى زبان فارسى ادامه يافت . شمارهء كسانى كه آثار او را تقليد كردهاند بسيار است . نخستين و بزرگترين شاعرى كه بتقليد از نظامى در نظم پنج گنج
هامش
( 1 ) -چو صبح از دم گرگ برزد زبان * به گفتن درآمد سگ پاسبان
چو سيارهء مشترى سربلند * نظرهاى او يكبيك سودمند
بتربيع و تثليث گوهرفشان * مربعنشين و مثلثنشان
زحل در ترازو ببازيگرى * برآراسته قوس را مشترى
اسد بود طالع خداوند زور * كزو ديدهء دشمنان گشت كور
شرف يافته آفتاب از حمل * گراينده از علم سوى عمل
عطارد بجوزا برون تاخته * مه و زهره در نور در ساخته