مثنوى سوم منظومهء ليلى و مجنون است كه نظامى آن را در سال 584 « 1 » بنام شروانشاه ابو المظفر اخستان بن منوچهر ساخته است . ليلى و مجنون را نظامى در چهار هزار و هفتصد بيت و در مدتى اندك ( كمتر از چهار ماه ) سرود « 2 » و گويا بعدا نيز در آن تجديدنظرهايى كرده و اين كار را در حدود سال 588 بپايان برده است « 3 » . داستان عشق غمانگيز مجنون ( قيس بن ملوح بن مزاحم ) از قبيلهء بنى عامر و ليلى بنت سعد هم از آن قبيله ، از داستانهاى قديم عرب بوده است . ابن النديم در شمار عشاقى كه در جاهليت و اسلام ميزيسته و كتبى در اخبار آنان تأليف شده است ، كتابى را هم بنام مجنون و ليلى نام ميبرد « 4 » و علاوه برين ابن قتيبه « 5 » و ابى الفرج اصفهانى « 6 » و ابن نباته « 7 » و غيره نيز به اين داستان اشارهء مفصل كردهاند . بنابرين نظامى در ابداع اصل اين داستان هم مبتكر نبوده ولى خود هنگام نظم در آن تصرفات بسيار كرده است .
مثنوى ديگر بهرامنامه يا هفتپيكر يا هفتگنبد است كه شاعر بسال 593 « 8 » بنام علاء الدين كرپ ارسلان « 9 » پادشاه مراغه در 5136 بيت ساخته و بوى تقديم داشته است . اين منظومه راجع است بداستان بهرام گور ( بهرام پنجم ساسانى 420 - 438 ميلادى ) كه از قصص معروف دورهء ساسانى بوده است . درين منظومه
هامش
( 1 ) -آراسته شد به بهترين حال * در سلخ رجب به ثى و فى دال
تاريخ عيان كه داشت با خود * هشتاد و چهار بعد پانصد( 2 ) -اين چار هزار بيت اكثر * شد گفته بچار ماه كمتر
گر شغل دگر حرام بودى * در چارده شب تمام بودى( 3 ) -در روز دوشنبه آمد آخر * از لطف خداى فرد قاهر
پانصد هشتاد و هشت بر سر * بگذشته ز هجرت پيمبر( 4 ) - الفهرست چاپ مصر ص 425
( 5 ) - الشعر و الشعرا چاپ ليدن 1810 ميلادى ص 355 - 364
( 6 ) - الاغانى چاپ بيروت ج 1 ص 304 - 344 و ج 2 ص 2 - 17 .
( 7 ) - سرح العيون چاپ مصر ص 244 - 247
( 8 ) -از پس پانصد و نود سه بر آن * گفتم اين نامه را چو ناموران
روز بر چارده ز ماه صيام * چار ساعت ز روز رفته تمام( 9 ) -عمدهء مملكت علاء الدين * حافظ و ناصر زمان و زمين
شاه كرپ ارسلان كشورگير * به ز البارسلان بتاج و سرير