نظامى را جايزه فرمود « 1 » .
مثنوى مخزن الاسرار در حدود سال 570 هجرى ساخته شده و اين معنى از بيت ذيل كه خطاب به حضرت ختمىمرتبت است مستفاد مىشود :
پانصد و هفتاد بس ايام خواب * روز بلند است بمجلس شتاب
اين مثنوى كه نخستين منظومهء شاعر است ، و چنان كه قبلا اشاره كردهايم نظامى آن را اندكى پيش از چهل سالگى خود ساخت « 2 » ، از امهات مثنويهاى فارسى و مشتمل است بر مواعظ و حكم در بيست مقاله .
مثنوى دوم منظومهء خسرو و شيرين است . اين منظومه را نظامى بسال 576 بپايان برده و گفته است :
گذشته پانصد و هفتاد و شش سال * نزد بر خط خوبان كس چنين فال
خسرو و شيرين در 6500 بيت به بحر هزج مسدس مقصور و محذوف است و راجع بداستان عشقبازى خسروپرويز با شيرين ساخته و به اتابك شمس الدين محمد جهان پهلوان بن ايلدگز ( 568 - 581 ) تقديم شده و بعد از سال 576 نيز شاعر در آن تجديد نظرهايى ميكرده است و علاوه بر جهانپهلوان نام طغرل بن ارسلان سلجوقى ( 573 - 590 ) و قزل ارسلان بن ايلدگز ( 581 - 587 ) نيز در آن منظومه آمده است .
داستان عشقبازيهاى خسرو و شيرين از جملهء داستانهاى اواخر عهد ساسانى است كه در كتبى از قبيل المحاسن و الاضداد جاحظ و غرر اخبار ملوك الفرس ثعالبى و شاهنامهء فردوسى آمده است . درين داستانها عشقبازى خسرو با شيرين كنيزك ارمنى از عهد هرمز آغاز شده و همين كنيزك است كه بعدها از زنان مشهور حرمسراى خسرو گرديد ليكن در خسرو و شيرين نظامى شيرين شاهزادهء ارمنى است . گويا اين داستان بعد از قرن چهارم تا دورهء نظامى توسعه و تغييراتى يافته و با صورتى كه در خسرو و شيرين مىبينيم بنظامى رسيده باشد .
هامش
( 1 ) - مختصر سلجوقنامهء ابن بىبى ، ص 22
( 2 ) - رجوع شود به همين كتاب ص 800