كه گويا الحاقى است « 1 » اصل او را از قهستان قم دانستهاند . بهرحال نظامى از گنجه بيرون نرفته و همهء عمر را درين شهر گذرانده است ، مگر سفر كوتاهى كه بدعوت قزل ارسلان بيكى از بلاد نزديك گنجه كرد و در مجلس قزل ارسلان با نهايت اعزاز و اكرام پذيرفته شد « 2 » .
تاريخ ولادت او معلوم نيست ليكن با دقت در بعضى از اشعار او ميتوان آن را در حدود سال 530 يا اندكى بعد از آن دانست زيرا هنگام سرودن مخزن الاسرار كه بنابر آنچه خواهيم ديد در سال 570 ساخته شده جوان بود « 3 » و گويا هنوز بچهل سالگى نرسيده و نقد چهل سالگى را انتظار مىكشيده است « 4 » . پس بايد در حدود سال 530 يا نزديك به آن سال ولادت يافته باشد و بر رويهم قبول اين سال براى ولادت شاعر بيشتر از قبول سالهاى 535 كه « باخر » پذيرفته است « 5 » و سال 533 - 540 كه مرحوم وحيد دستگردى در مقدمهء گنجينهء گنجوى ذكر نموده مقرون باحتياطست .
دولتشاه سمرقندى « 6 » او را از مريدان اخى فرج زنجانى شمرده است . خواه اين قول صحيح باشد يا غلط تعلق خاطر نظامى بتصوف و ايراد افكار صوفيانه از اشعار او لايح است و زندگانى وى نيز با زهد و اعتكاف همراه و از التزام دربارهاى ملوك دور بوده است .
تاريخ وفات نظامى هم بصورتهاى گوناگون ذكر شده است مثلا دولتشاه ( چاپ هند ) آن را سال 570 و چاپ اروپا سال 576 و حاجى خليفه در كشف الظنون 596 « 7 » و 597 « 8 » و لطفعلى بيك آذر سال 589 و هدايت در سال 576 و تقى الدين كاشى در سال
هامش
( 1 ) -چو در گرچه در بحر گنجه گمم * ولى از قهستان شهر قمم
بتفرش دهى هست « تا » نام او * نظامى از آنجا شده نامجو( 2 ) -كه ناگه پيكى آمد نامه در دست * بتعجيلم درودى داد و بنشست
كه سى روزه سفر كن كاينك از راه * بسى فرسنگى آمد موكب شاه( 3 ) - مخزن الاسرار چاپ مرحوم وحيد دستگردى ، ص 148
( 4 ) -طبع كه با عقل بد لالگيست * منتظر نقد چهل سالگيست . . .
يار كنون بايدت افسون مخوان * درس چهل سالگى اكنون مخوان( 5 ) - تاريخ الادب فى ايران ترجمه از ج 2 تاريخ ادبيات برون ، ص 507
( 6 ) - تذكرة الشعرا ص 82
( 7 ) - كشف الظنون چاپ تركيه 1941 ، بند 704
( 8 ) - ايضا بند 1638 و 724