نقباء رى خاندان رياست شيعه در عراق محسوب ميشده و رجال آن طائفه غالبا مردمى فاضل و صاحب مسند درس و رياست بودهاند .
نسبت اين خاندان چنان كه ابو الحسن بيهقى در لباب الانساب آورده به امام زين العابدين ميرسيد و دستههايى از آنان در قم و رى و استراباد بسر ميبردند . از بزرگترين افراد اين خاندان در اوايل قرن ششم سيد الاجل عز الدين ابو القاسم على است كه مادر او از دختران نظام الملك بوده و پسرش شرف الدين المرتضى الكبير ملك النقبا ابو الفضل محمد ، عائشه خاتون دختر سلطان البارسلان را بزنى داشته و در عراق و خراسان نفوذ فراوانى حاصل كرده بود و ثروت او بدرجهيى بود كه بعد از مرگ او در ماترك وى چهار صد من مرواريد وجود داشته است . شرف الدين محمد كتابخانهء بزرگ و مشهورى داشته و ابو الحسن بيهقى در همين كتابخانه بسيارى از كتب ابو نصر فارابى را به خط او و شاگردش يحيى بن عدى يافته بوده است . سيد شرف الدين مجلس درس و املاء نيز داشته و عدهيى از مشاهير علماى قرن ششم ازو روايت كردهاند .
پسر شرف الدين يعنى ابو القاسم عز الدين يحيى هم از مفاخر شيعه و از اكابر قرن ششم در سياست و دانش و رياست دينى است . وى بتهمت همكارى با مؤيد الدين بن القصاب وزير الناصر لدين اللّه بفرمان علاء الدين تكش بسال 592 هجرى كشته شد و پسرش شرف الدين محمد از بيم خوارزمشاه ببغداد گريخت و خليفه او را همچنان نقابت طالبيان فرمود . از مداحان عز الدين يحيى كمال الدين اسمعيل اصفهانى بوده است و ديگر از مداحان بزرگ اين خاندان قوامى رازى شاعر مشهورست « 1 » .
خاندان سادات بيهق
يكى ديگر از خاندانهاى مشهور خراسان خاندان سادات بيهق است كه در ناحيهء بيهق و نيشابور متوطن و از اعقاب السيد الزاهد ابو الحسن محمد بن ابى منصور پلاس پوش بودهاند . اين خاندان بر اثر مواصلت با امراى خراسان و مخصوصا خاندان طاهرى نفوذ فراوانى حاصل كرده بودند . از جملهء قديمترين مشاهير اين خاندان يكى « سيد اجل ابو على زيارة » بود كه « وزراء و كبار و ايمه
هامش
( 1 ) - راجع به اين خاندان رجوع شود بحواشى ديوان قوامى رازى بقلم آقاى محدث از ص 193 ببعد