صحيحترين قول درباره سال وفات خيام شمرده است « 1 » .
خيام اشعارى بپارسى و تازى و كتابهايى بدين دو زبان دارد . از آثار علمى او پيش ازين در فصل علوم عقلى سخن گفتهايم و هنگام تحقيق در نثر فارسى اين دوره ، نامى از كتب منثور فارسى او هم بميان خواهد آمد . در اينجا بايد دربارهء رباعيات خيام مختصرى بگوييم :
دربارهء رباعيات خيام تحقيقات فراوانى به زبان فارسى و زبانهاى ديگر صورت گرفته است . استقبال بىنظيرى كه از خيام و افكار او در جهان شده باعث گرديده است كه اين رباعيات ببسيارى از زبانها ترجمه شود و بسى از اين ترجمهها با تحقيقاتى دربارهء احوال و آثار و افكار خيام همراه باشد . خاورشناسان نيز در اين باب تحقيقات مختلف دارند « 2 » . تحقيق مفصل و پردامنه دربارهء رباعيات خيام و نسخ مختلف قديم و جديد آنها و اينكه كداميك از آنهمه رباعيات كه بخيام نسبت ميدهند اصلى است و كدام منسوب و غيراصلى ، در اين مختصر ممكن نيست و بايد بتحقيقاتى كه به همين منظور شده است مراجعه كرد . بعضى از رباعيات خيام يا منسوب به دو منشاء افسانهايى شده است و سبب شهرتى كه رباعيهاى فلسفى او هم از روزگار شاعر حاصل كرده بود ، بسيارى از رباعيهاى فلسفى ديگر شاعران پارسىگوى بوى نسبت داده شده است و به همين سبب است كه هرچه بدورههاى اخير نزديك شويم عدد رباعيات منسوب بخيام بيشتر مىشود . اما رباعىهايى كه در كتب قديم از قبيل مرصاد العباد ، و جهانگشاى جوينى ، و تاريخ گزيده ، و مجموعهء نزهة المجالس كه بسال 731 نوشته شده و نسخهيى از آن در كتابخانهاى استانبول موجود است ، و مجموعهء مونس الاحرار كه بسال 731 استنساخ شده ، و جنگى كه بسال 750 ترتيب يافته و در كتابخانهء مجلس موجود است ، و يك مجموعهء كهن ديگر از همان كتابخانه
هامش
( 1 ) - مجلهء شرق مقالهء مرحوم عباس اقبال « راجع باحوال حكيم عمر خيام نيشابورى » ص 486 - 478 .
( 2 ) - از جملهء اين تحقيقات است :Recherches sur les Rubaiats d'Omar Khayamاز كريستن سن و تحقيقات مشهور ژوكوفسكى مستشرق قديم روسى و تحقيق عميق دكتر فريدريك روزن در مقدمهء رباعيات او كه بسال 1304 هجرى شمسى در برلين طبع شده است .
از جملهء تحقيقات خوبى كه به زبان فارسى در اين باب شده يكى تحقيقات آقاى سعيد نفيسى در مقدمهء رباعيات خيام و ديگر تحقيقات مرحوم محمد على فروغى و مرحوم دكتر غنى در مقدمهء رباعيات خيام چاپ تهران سال 1321 است .