الاسفزارى و ميمون النجيب الواسطى و جز آنان . در ترتيب اين رصد مال بسيار خرج شد و تا سال وفات ملكشاه يعنى 485 دائر بود و بعد از وفات او متروك ماند . « 1 »
از آثار مشهور خيام در علوم رياضى و ساير علوم قريبهء به آن كتب و رسالات ذيل را بايد نام برد :
رسالهء جبر و مقابله كه مهمترين كتاب رياضى حكيم است . اين كتاب را وپكه « 2 » به زبان فرانسوى ترجمه كرده و مقدمهء فاضلانهيى در تاريخ علم رياضى در اسلام بر آن نوشته و با متن عربى كتاب مذكور بطبع رسانيده است .
رسالة فى شرح ما اشكل من مصادرات كتاب اقليدس ، كه نسخهيى از آن در كتابخانهء ليدن در هلاند موجود است .
رسالة فى الاحتيال لمعرفة مقدارى الذهب و الفضة فى جسم مركب منهما ، كه نسخهيى از آن در كتابخانهء گوتا در آلمان محفوظ است و مقصود از آن بيان دستور ارشميدس و ترازوى اوست براى تعيين اوزان اشياء با توجه به وزن مخصوص هريك .
لوازم الامكنة ، دربارهء فصول و علت اختلاف هواى بلاد و اقاليم « 3 »
رسالهيى كوتاه در حل يك مسئلهء جبرى بوسيلهء قطوع مخروطى . خيام در اين رساله بيست و يك قسم معادلات جبرى را شمرده و از كسانى كه پيش ازو قسمتى از انواع معادلات جبرى را يافته بودند مانند ابو عبد اللّه محمد بن عيسى الماهانى و ابو جعفر خازن خراسانى و ابو نصر بن عراق ، اسم برده است . از سخن خيام معلوم مىشود كه از بيست و يك قسم معادلات جبرى كه او برشمرده است رياضيون پيش ازو تنها يازده قسم را حل كرده بودند و او ده قسم ديگر را وضع و حل كرد « 4 » .
ابو الحسن على بن زيد بيهقى مشهور به « ابن فندق » ، و « فريد خراسان » ( م . 565 )
هامش
( 1 ) - كامل التواريخ حوادث سال 467
( 2 ) -F . Woepcke( 3 ) - حواشى چهار مقاله چاپ ليدن ص 220 - 221
( 4 ) - مقالهء مرحوم عباس اقبال دربارهء خيام نيشابورى در مجلهء شرق سال اول ص 480 - 482