محمد بن احمد است كه در دنياى اسلامى بعد از خود اثر بارزى دارد . ولادت او بسال 520 در قرطبه و وفاتش بسال 595 اتفاق افتاده است . وى داراى تأليفات متعدد در فلسفه و صاحب شروحى بر ارسطو و تلخيصاتى از آثار او و جالينوس و ابقراط و اطبا و رياضيون و فلاسفهء ديگر قديم است . از جملهء اين آثارست : تهافت التهافت ، تفسير مابعد الطبيعهء ارسطو ، شرح كتاب النفس ارسطو . وى در جمع بين شريعت و حكمت و جمع بين عقايد مشائين و متكلمين نيز آثارى دارد و در طب و اصول و فقه و رياضيات نيز آثار و شروح و تلخيصاتى از وى در دست است « 1 »
علوم رياضى
در علوم رياضى بنام و اثر چند استاد بزرگ در اين عهد بازميخوريم . رياضيون و منجمان اين عهد در دستگاه امرا و رجال اهميت وافر خود را هنوز از دست نداده بودند و علماء دينى هم نتوانسته بودند با مخالفتهاى فراوان خود با علوم ، از عهدهء پيشگيرى از آنان برآيند . بعضى از مؤلفين رياضى اين عهد آثار مشهور خود را به زبان پارسى نوشتهاند و اين از اختصاصات اين دوره است كه تأليف كتب به زبان پارسى در علوم مختلف متداول و معمول گرديد .
از جملهء مؤلفان مشهور اين عهد در مسائل مختلف رياضى اين دانشمندان را ميتوان نام برد :
بهاء الدين ابو بكر محمد بن احمد بن ابى بشر الخرقى المروزى منسوب بخرق از قراء مرو . وى بهمراه اتسز خوارزمشاه بسال 536 بخوارزم رفت « 2 » و تأليفات متعددى در تاريخ و جغرافيا و علوم رياضى داشت و از آن جمله است كتاب منتهى الادراك فى تقسيم الافلاك كه قسمتى از آن را نالينو « 3 » بطبع رسانيده و كتاب ديگرى از او در دست است بنام التبصرة فى علم الهيئة كه مختصرى از كتاب مذكور اوست و ويدمن « 4 » آن را ترجمه كرده است . وفات او را حاج خليفه بسال 533 نوشته است و اين قول با سخن
هامش
( 1 ) - الفلسفة الاسلامية فى المغرب ص 60 - 132
( 2 ) - ابن الاثير حوادث سال 536
( 3 ) -Nalino( 4 ) -Wiedmann