كشيدند و او همچنان در خوارزم بود تا بسال 595 درگذشت . گويند اين رباعى را بعد از آنكه ميل در چشمش كشيدند سرود :
تا چرخ مرا ببدگمانى برخاست * دل از سر كار اين جهانى برخاست
چون دست قضا چشم مرا ميل كشيد * فرياد ز عالم جوانى برخاست « 1 »
انقسام ممالك سلجوقى
دولت سلجوقى دو دورهء متمايز از يكديگر دارد : دورهيى كه از حملهء تركمانان بر خراسان شروع و بوفات سنجر در سال 552 ختم مىشود . اين دوره عهد حكومت سلجوقى بر قسمت اعظم بلاد اسلامى است كه از اواسط آسيا شروع و بسواحل مديترانه و سرحدات دولت روم شرقى در آسياى صغير ختم ميشد . طغرل بيك و البارسلان و ملكشاه همهء اين ممالك پهناور را تحت اختيار و تصرف خود داشتند و حكم آنان در اين نواحى وسيع جارى بود ليكن بعد از ملكشاه بر اثر بروز اختلافات در خاندان سلجوقى و جنگهاى محمود و بركيارق و محمد ، حكومت مركزى اين خاندان دچار ضعف و تهاون گرديد . با اين حال تا آخر دورهء سلطنت سنجر را ، كه پادشاهان سلجوقى رسما رئيس همهء سلاجقه شناخته ميشدند ، دورهء وحدت سلطنت سلجوقى ميشمارند و بعد از سال 552 را بايد دورهء ضعف كامل سلاجقهء مركزى و تجزيهء حكومت اين طايفه دانست .
اگر از اين حكومت مطلقهء اسمى كه بعد از ملكشاه وجود داشت بگذريم بايد بگوئيم كه انقسام ممالك سلجوقى بسيار زود شروع شد . علت آن بود كه در فتوحات ممالك سلجوقى چند تن از سران اين خاندان و رؤساء قبايل شركت داشتند و بعد از آنكه قدرتى يافتند هريك ادارهء قسمتى از ممالك پهناور خود را در اختيار گرفتند چنان كه در همان اوان فتح خراسان از كنار جيحون تا نيشابور بخش جغرى بيك و هرات و
هامش
( 1 ) - راجع بمؤيد اىابه و فرزندانش رجوع شود به : راحة الصدور راوندى ص 179 ، 180 ، 181 - 183 ، 387 ، 472 . جهانگشاى جوينى ج 2 ص 15 - 16 ، 36 . ابن اثير حوادث سال 548 و 552 و 553 و 555 و 556 و 557 و 558 و 560 . تاريخ بيهق چاپ تهران ص 284 و 324 - 325 و غيره .