نظام الملك راتبهيى براى طالبان علم مقرر شده باشد و باحتمال قوى چنين كارى تا روزگار نظام الملك هيچگاه صورت نگرفت » « 1 »
چنان كه ديدهايم آخر كار سخنان سبكى باينجا كشيد كه پيش از نظام الملك تنها امرى كه در مدارس معمول نبود تعيين راتبه و نفقه براى طالبان علم بود و به اين ترتيب كار جديد نظام الملك در امر آموزش و پرورش ايجاد ماهانهء مرتب است براى كسانى كه در مدارس نظاميه تحصيل ميكردند . اما به گمان ما اين دعوى نيز چنان كه بايد بصواب نزديك نيست چه شواهدى در دست است كه براى طلاب و مدرسين گذشته از جاى اقامت در بسيارى از مدارس راتبه و نفقه نيز معين ميشد اين كار عموميت كامل نداشت . به اين ترتيب بايد ديد اهميت نظام الملك در ايجاد مدارس و بالنتيجه در تاريخ آموزش و پرورش اسلامى چيست ؟ اهميت عمدهء نظام الملك در اينست كه علت اصلى و اساسى ايجاد نهضت جديد در تأسيس مدارس شد و كار هاى اوست كه مايهء نظم و ترتيب تازهيى در مدارس گرديد و آنها را به صورت آموزشگاههاى مرتب شبانهروزى درآورد كه در آنها وسايل آسايش و تحصيلات طلاب از بسيارى جهات فراهم بود .
مدارسى كه نظام الملك در نيشابور و بغداد و شهرهاى ديگر ايجاد كرد همه بنام نظاميه موسوم بودند . پيش از آنكه نظاميهء بغداد ساخته شود نظام الملك در نيشابور مدرسهيى ساخت كه بنام وى نظاميه خوانده شد .
بناى اين مدرسه براى امام الحرمين ابو المعالى عبد الملك بن عبد اللّه الجوينى ( متوفى بسال 478 ) صورت گرفت . امام الحرمين آنجا بتدريس نشست و كار طلبه را استقامت داد و 30 سال به كار تدريس در آن مدرسه مشغول بود و در تمام اين مدت محراب و منبر و خطابه و تدريس و مجلس ذكر روز جمعه و مناظره و درس را دائر ميداشت و هر روز سيصد مرد از ائمه و طلبه و اولاد صدور براى استفاده از درسهاى او حاضر ميشدند « 2 » و از ميان همين گروه امام محمد غزالى متوفى بسال
هامش
( 1 ) - طبقات الشافعيه چاپ مصر ج 3 ص 137
( 2 ) - طبقات الشافعيه ج 3 ص 252 و 255 و وفيات الاعيان ج 1 ص 407 - 408