فزونى عدد آنان ، بمراتب از مدارس شيعه بيشتر بوده است چنان كه تحقيق واقعى در مدارس اين زمان موقوف بر شناختن آنهاست و چنان كه ميدانيم هر دسته از اين مدارس هم وقف بر فرقهء خاصى از قبيل شافعيه يا حنفيه و امثال آنها بوده است .
مدارس نظاميه
مهمترين مدارس اهل سنت در اين عهد بامر نظام الملك وزير مشهور سلاجقه احداث شد . اهميت اين مدارس كه خاص شافعيه بوده بحديست كه بعضى از مؤلفان قديم را باشتباه افگنده و بر آن داشته است كه نظام الملك را نخستين بانى مدارس در اسلام بشمرند « 1 » . بعضى از نويسندگان قديم هم متعرض اين موضوع شده و وجود مدارس را پيش از نظام الملك فراموش نكردهاند . سبكى صاحب طبقات الشافعية ضمن بيان احوال نظام الملك آنجا كه از بناى مدرسهء نظاميهء بغداد سخن بميان آورده ، چنين نگاشته است : « نظام الملك مدارسى در بلخ و نيشابور و هرات و اصفهان و بصره و مرو و آمل طبرستان و موصل بنا كرد و گويند كه او را در هر شهر از شهرهاى عراق و خراسان مدرسهييست و ازين گذشته بيمارستانى در نيشابور و رباطى در بغداد بنا نهاده است . استاد ما ذهبى چنين پنداشته است كه نظام الملك نخستين بانى مدارس است ولى اين سخن بصواب نزديك نيست زيرا در نيشابور پيش از تولد نظام الملك مدرسهء بيهقيه وجود داشت و مدرسهء ديگرى بنام « سعديه » در نيشابور بود كه امير نصر بن سبكتكين برادر سلطان محمود آنگاه كه والى نيشابور بود آن را بنا نهاد ، و باز مدرسهء ديگرى در نيشابور از بناهاى ابو سعيد اسمعيل بن على بن المثنى استرابادى واعظ و صوفى ، وجود داشت و مدرسهء چهارمى هم در نيشابور بود كه استاد ابو اسحق اسفراينى بنا كرد و در شرح احوال استاد ابو اسحق گفتهاند كه پيش از بناى مدرسهء او مدرسهيى مانند آن نساخته بودند و اين خود گفتار صريحى است در اينكه پيش از اسفراينى مدارسى در نيشابور بنا شده بود و من چون درين باب نيك بينديشيدم اين انديشه بر من غلبه يافت كه نظام الملك نخستين كسى است كه براى طلاب راتبهيى مقرر و مقدر داشته است زيرا بر من ثابت نيست كه پيش از
هامش
( 1 ) - وفيات الاعيان لابن خلكان چاپ مصر ج 1 ص 222