بحملهء عظيم آن قبايل بسردارى چنگيز مغول و فتح و نهب و تخريب بلاد اسلامى كشيد .
در سرحدات شمال آذربايجان قديم و اران هم شهرها و نواحى اسلامى دچار حملات گرجيان عيسوى بوده است . گرجيان همين كه از ضعف حكومتهاى اسلامى در اواخر قرن ششم آگاه شدند شروع بحملات و دستبرد پياپى خود ببلاد اسلامى كردند .
پيش از آنكه سلطان جلال الدين خوارزمشاه بر اين نواحى استيلا يابد اتابكان آذربايجان و امراى شيروان و خلاط و ارزنة الروم در دفع مهاجمان عيسوى مذكور ميكوشيدند ليكن از وقتى كه جلال الدين خوارزمشاه بساط حكومت در آذربايجان گسترد و توش و توانى يافت براى قلعوقمع گرجيان آغاز مجاهدت نمود و در چند جنگ آنانرا به سختى شكست داد و تفليس را تسخير كرد و بسيار كس از گرجيان را بقتل آورد و گرجيان با آنكه در يكى از جنگهاى خود با بعضى از طوايف زردپوست سواحل بحر خزر متحد شده بودند باز نتوانستند در برابر سلطان كارى از پيش ببرند « 1 »
بزرگترين دشمنان اسلام در اين روزگار عيسويان روم و اروپا بودند كه با جنگهاى متعدد خود معروف بجنگهاى صليبى مزاحم مسلمانان ميشدهاند .
حملات عيسويان روم و اروپا ببلاد اسلامى از اواخر دورهء آل بويه كه خلافت بغداد بنهايت ضعف رسيده بود ، آغاز شد و در دورهء سلجوقى روزبروز نيرومندتر گشت .
در تمام دورهء جنگهاى دينى بين عيسويان و مسلمانان ، كه اينجا فرصت شرح و بسط آنها را نداريم ، سلاطين بزرگ سلجوقى مانند البارسلان و ملكشاه و سلاجقهء آسياى صغير و شام و اتابكان موصل و الجزيره و شام و خلفاى فاطمى مصر ( در دورهء قدرت خود ) و سلاطين ايوبى و مماليك آنان در جنگهاى متعدد جنگجويان عيسوى را كه انديشهء تسخير تمام متصرفات از دست رفتهء خود داشتهاند ، از پيشرفت در داخلهء اراضى مسلمين بازميداشتند .
جنگهاى صليبى از اوائل اين دوره تا دويست سال امتداد يافت و نخستين آنها براى تصرف بيت المقدس بود كه بتحريك « پيرلرميت » « 2 » و بفرمان پاپ اوربن دوم « 3 » آغاز شد
هامش
( 1 ) - جهانگشا ج 2 ص 158 - 164
( 2 ) -Pierre l'Ermite( 3 ) -Urbin II