خوانند ، اين قوم بتشبيه نزديك باشند الا آنكه غلو نكنند ؛ فرقت سوم خوارج باشند و رئيس ايشان حسين كرابيسى بود . . . و جملهء خوارج بصره و مرباط و عمان و اسفراين شافعى [ كرابيسى ] باشند . . . فرقت چهارم از اصحاب شافعى معتزلى باشند و رئيس ايشان ماوردى بود و راغب اصفهانى « 1 » ، و اين مشهورست و در زمان ما آنچه ميدانيم قصبهيى هست از اعمال خوزستان ميان بصره و عسكر مكرم كه آن را مفردات خوانند ، جمله معتزلى باشند و مذهب شافعى دارند و در قديم اهل ارجان از بلاد پارس جمله معتزلى بودند شافعى مذهب ، و بعضى از اهل پسا ، و هنوز در اين زمان در شيراز كاروانسرايى هست خراب كه وقف عدليان پسا بوده است . فرقت پنجم از اصحاب شافعى اشعرى باشند . . . فرقت ششم از اصحاب شافعى يزيدىاند و ايشان هم مشبهيند و هم خارجى و . . .
يزيد را خليفهء پنجم خوانند . . . چون از اين جماعت تفسير طلبى و گويى اين خلفا كدامند گويند ابو بكر و عمر و عثمان و معويه و يزيد . از شهرزور تا بلاد شام هر گروهى كه باشند اين اعتقاد دارند و لشكر شام هركه درو باشند ، الا آنكه روز آدينه در خطبه در شهرها نام على درآرند و با نام ابو بكر و عمر و عثمان ياد كنند و خواص و فقهاى ايشان پيش مخالفان ايشان اظهار نكنند كه ما يزيد را خليفهء پنجم دانيم و عوام احتراز از مخالفان نكنند . . . « 2 » اما احمد حنبل و اصحاب وى يك فرقت باشند جمله مشبّهه و مجسمه و جمله يزيدى و خارجى باشند « 3 » . . . اما اصحاب ثورى و اسحق راهويه جمله مشبّهى باشند . . . « 4 »
از مهمترين مراكز تجمع خوارج در ايران اين دوره سيستان بوده است و اين امر با سابقهيى كه دربارهء خوارج سيستان داريم « 5 » امرى بديع به نظر نمىآيد . خوارج سيستان از اظهار عقايد خود بيمى نداشتند و حتى بخارجى بودن خود فخر و مباهات
هامش
( 1 ) - از اصحاب شافعى ، مؤلف كتاب محاضرات
( 2 ) - تبصرة العوام ص 98 - 99
( 3 ) - ايضا ص 106
( 4 ) - ايضا ص 107
( 5 ) - رجوع شود به مجلد اول از همين كتاب چاپ دوم ص 34 - 35