بعد از دورهء سلاجقهء بزرگ ، كه بهرحال دورهء آرامش و نظم بوده و سطوت نظام الملكى از آزردن مردم آن سامان تا حدى جلوگيرى ميكرده است ، يعنى از دورهء جانشينان ملكشاه ، عراقيان مصائب گوناگونى را تحمل كردند . اختلافات و كشاكشهاى شديد بركيارق با محمود و محاصرهء اصفهان و مبارزات محمد و بركيارق با يكديگر ، و اين هر دو برادر با سركشان سلجوقى ديگر ، باعث شد كه شهرهاى عراق تا استقرار مجدد وضع سلطنت سلاجقه هرچند يك بار پى سپر قواى سلجوقى شود .
بعد از ضعف سلاجقهء عراق چنان كه ميدانيم امراى مختلف آنان هريك دستگاهى ترتيب داده بودند و غالبا ميان آنان از يك طرف ، و ميان شاهان و شاهزادگان سلجوقى ، و بين سلاطين سلجوقى و امراى طاغى از جانب ديگر كشاكش و نزاع دائر بود و در اين جنگها و مبارزات بر مردم بيدادها ميرفت و غارتها و فسادها صورت ميگرفت .
براى ذكر نمونهيى از اين محنتها و مصائب خلق و ظلمها و ناجوانمرديها ، اينك فجايعى را كه بدست بندگان اتابك محمد بن ايلدگز در پارس و عراق صورت گرفت نقل ميكنيم . راوندى گويد « 1 » كه اتابك پهلوان محمد بن ايلدگز همهء امراى عراق و پارس و آذربايجان را از ميان برد و شصت هفتاد تن از بندگان در مملكت نصب فرمود « و اين بندگان را از نهب و غارت پارس و اموال آن نواحى ممكّن و محتشم و محترم كرد و چند بار بنفس نفيس خود بذان صوب حركت فرموذ و دو سه بار ركاب همايون خداوند عالم سلطان اعظم برنجانيذ . . . و آن شوم حركتى بود كه استيصال خانهاى مسلمانان در آن نواحى ببوذ ، و بتراجع با عراق گرديذ ، و ببهانهء خوارزميان همين بندگان با عراق همان كردند و سرهاى خويش و خانومان بدست خود بر باذ داذند ، و شنيذم در ميان نهبها و آنچ از غارت پارس آورده بودند جامهء خوابى باصفهان از بار برگرفتند ، كودكى دو سه ماهه مرده از ميان جامهء خواب بدرافتاد ! و همچنين ديذم كه مصاحف و كتب وقفى كه از مدارس و دار الكتبها غارت كرده بودند در همدان بنقاشان ميفرستاذند و ذكر وقف محو ميكردند و نام و القاب آن ظالمان بر آن نقش ميزدند و به يكديگر تحفه ميساختند ! و فساد آشكارا بر عراق از آن شد كه از تركان
هامش
( 1 ) - راحة الصدور راوندى ص 335 - 336