از اين ديدهايم آشنايى با اسلام براى بعضى از قبايل ترك مجاور ايران از قرن چهارم آغاز شده بود .
از عجائب آنست كه كفار ختا هم بعد از تسلط بر ماوراء النهر با مسلمانان و علماى مذهبى در نهايت احترام رفتار كردند و حتى خود را حامى قوانين اسلامى معرفى نمودند . چون گور خان ختايى در جنگ قطوان بر سنجر غلبه يافت بخارا را به اتمتكين برادرزادهء اتسز خوارزمشاه داد و او را بخواجه امام تاج الاسلام احمد بن عبد العزيز از آل مازه سپرد تا هرچه كند با اشارت او كند . اتمتكين بعد از خروج گور خان از بخارا ببيداد كوشيد و بخاريان شكايت بگور خان بردند « گور خان چون بشنيد نامهيى نوشت سوى اتمتكين بر طريق اهل اسلام : بسم اللّه الرحمن الرحيم اتمتكين بداند كه ميان ما اگرچه مسافت دور است رضا و سخط ما به دو نزديكست . اتمتكين آن كند كه احمد فرمايد و احمد آن فرمايد كه محمد فرموده است و السلام » « 1 » اما رفتار قراغزان با علماى دين جز اين بود چنان كه گذشت .
از نتايج بزرگ قبول اسلام بوسيلهء تركان مهاجم و غلامان آن بود كه آميزش ايرانيان را با آنان سهل ميكرد و به همين سبب اين قبايل و غلامان با گردش يكى دو نسل تغيير ماهيت ميدادند و خوى تركى آنان كموبيش تفاوت ميكرد .
تركان نومسلمان در تعصب و سختگيرى نسبت بعقايد و آراء مذهبى و طرفدارى از نحلهيى معين دون ساير نحل ، از مسلمين ديگر به زودى پيش افتادند و همين امر وسيلهء بزرگى شد كه در دورهء تسلط آنان فقها و متشرعين تسلط بسيار يابند و اين تسلط تا عهد حملهء مغول روزبروز در تزايد بود و اثر آن چنان كه خواهيم ديد در تمدن اسلامى و علوم عقلى بسيار بوده است .
قراخانيان مشهور بديندارى و تقوى بوده و شراب نمىنوشيدهاند « 2 » و از اين حيث با غزنويان كه آنان نيز ترك بوده ليكن از راه حملات قبايل ترك سلطنت نيافته
هامش
( 1 ) - چهارمقاله ص 22
( 2 ) - تاريخ تركان آسياى مركزى ص 69