ببعد داده بسيار مهم و ذيقيمت است . ترجمهيى ازين كتاب در قرن هفتم بنام درة - الاخبار صورت گرفت كه دو بار در لاهور و تهران بطبع رسيده است .
دربارهء جوامع احكام النجوم پيش ازين سخن گفتهايم « 1 » . ازين كتاب نسخى در كتابخانهاى دانشگاه تهران و مدرسهء عالى سپهسالار و غيره موجود است . جوامع احكام النجوم در سه مجلد است « 2 » .
مهمترين كتاب پارسى بيهقى تاريخ بيهق است . اين كتاب در تاريخ و جغرافياى ناحيهء بيهق « 3 » و ذكر رجال علم و ادب و كتّاب و سادات و خاندانهاى مشهور آن ولايت ، و مشحون بفوايد تاريخى و اطلاعات ذيقيمتى است كه در ديگر كتب كمتر توان يافت ، ازين كتاب نسخ معدودى باقى مانده و طبعى منقح بتصحيح مرحوم احمد بهمنيار با مقدمهء علامهء فقيد محمد خان قزوينى از آن بسال 1317 صورت گرفته است .
اين كتاب اگرچه از حيث لغات و تركيبات عربى وافرى كه در آن به كار رفته از ديگر كتب همعصر خود تمايز دارد ، ليكن بهرحال نثرى روان و پخته و بسيار متين و استوار دارد . در مقدمهء كتاب ببعضى از صنايع لفظى ندرة بازميخوريم ليكن در متن كتاب اين صنايع ناياب ميگردد و همچنين در مقدمهء كتاب نفوذ مفردات و تركيبات عربى به نسبت زيادى بر متن كتاب فزونى دارد . مؤلف در آغاز كتاب بعد از حمد باريتعالى و ستايش پيغامبر گفته است :
« « 4 » . . . و بعد چنين گويد ابو الحسن على بن الامام شمس الاسلام ابى القاسم زيد . . . .
كه پيش ازين اهل علم بوسايل و ذرايع علم مستظهر بودند ، و شكر يافت لذت علم به مقدار امكان و استطاعت ميگزاردند ، و باخلاص و ابتهال در اوقات مباركه ثبات قديم خويش بر جادهء سنت و شريعت ميخواستند ، و بامداد عنايت سلاطين آن عهد بمنابت برومندى ميرسيدند ، و از
هامش
( 1 ) - رجوع شود به همين كتاب ص 312
( 2 ) - فهرست كتابخانهء دانشگاه ص 876 - 878
( 3 ) - ناحيتى از خراسان كه سبزوار قصبهء آن بود ، از يكطرف بنيشابور و از جانب ديگر بقومس محدود ميشد
( 4 ) - اشعار عربى و پارسى را كه نويسنده براى تزيين كلام آورده براى احتراز از تطويل حذف كردهايم .