ترجمهء فتوح ابن اعثم
اين كتاب در شرح تاريخ خلفاى راشدين و فتوح مسلمين و كيفيت انتقال خلافت بمعاوية بن ابى سفيان و حكومت او و پسرش يزيد و واقعهء كربلا بدست ابو محمد احمد بن اعثم الكوفى ( م 314 ) نوشته شد و بسبب آميختگى وقايع تاريخى با انساب و اخبار و اشعار و تفصيلى كه در ذكر وقايع صورت گرفته و كتابرا از حالت خشك تاريخى بيرون آورده است ، شهرت بسيار يافته و از ديرباز مورد علاقه و استقبال بوده است . در سال 596 صدر اجل مؤيد الملك قوام الدين هنگامىكه در تايباد ( - تاياباد از قراء پوشنگ هرات « 1 » ) بود به احمد بن محمد المستوفى الهروى فرمان داد تا فتوح ابن اعثم را از تازى بپارسى درآورد و او كه درين تاريخ پير و ضعيف شده بود بدين كار قيام كرد . چنان كه مترجم در مقدمهء كتاب گفته است ايام جوانى و كهولت را در خدمت اكابر وقت و اعاظم روزگار گذرانيده و در پيرى انزوا اختيار كرده و هم در پيرى كار ترجمهء فتوح ابن اعثم را آغاز نموده بود . بنابرين بايد ولادت او در نيمهء اول قرن ششم اتفاق افتاده باشد . مستوفى ترجمهء كتاب را به خوبى بپايان برده و نثرى روان و پخته و خالى از تكلف دارد . اين كتاب بسال 1888 ميلادى ( 1305 قمرى ) در بمبئى بطبع رسيده است .
آثار ابو الحسن بيهقى
ابو الحسن على بن ابو القاسم زيد بن محمد البيهقى معروف به ابن فندق از كبار علماء ايران در قرن ششم است كه پيش ازين نيز دربارهء او سخن گفتهايم « 2 » . ياقوت « 3 » بنقل قول او در كتاب مشارب التجارب نسبنامهء كامل او را آورده و نيز از قول او گفته است كه ولادتش در بيست و هفتم شعبان سال 499 در قصبهء سبزوار از ناحيهء بيهق اتفاق افتاد ليكن چنان كه بيهقى خود در تاريخ بيهق « 4 » آورده است در سال 500 كه سال قتل فخر الملك وزير بود در دبيرستان
هامش
( 1 ) - رجوع شود به معجم البلدان ج 1 ص 816 چاپ لايپزيگ
( 2 ) - رجوع شود به همين كتاب ص 311 - 312
( 3 ) - معجم الادبا چاپ مصر ج 13 ص 219
( 4 ) - تاريخ بيهقى چاپ مرحوم احمد بهمنيار ص 76 - 77