انتخاب جانشين از ميان انصار به زودى ضعيف شدند و از ميان رفتند ليكن دو دستهء ديگر در تمام تاريخ اسلام با يكديگر مشغول زدوخورد شدند « 1 » .
تا اواخر عهد عثمان طرفداران جانشينى على بن ابيطالب عليه السلام بر اثر قوت شيخين و فتوحات سپاه اسلام در عهد آنان چنان كه بايد فعاليتى نداشتند ليكن بعد از آنكه از رفتار عثمان ناخرسنديهايى بروز كرد موافقان خلافت آنحضرت قوتى گرفتند و بعد از قتل عثمان ( 35 هجرى ) بر او بيعت كردند . بر اثر اين امر اختلافات شديد تازهيى ميان بنى اميه كه عثمان خود از آنان بود و بنى هاشم بروز كرد و كار بجنگ شديد و طولانى صفّين و موضوع حكميت كشيد .
خوارج
بعد از داستان حكميت مخالفت سختى از جانب دستهيى از طرفداران على بن ابيطالب عليه السلام نسبت به رأى حكمين اظهار شد و بر اثر اين اختلاف دستهء خاصى بنام خوارج ظهور كردند كه آنها را حروريّه و محكّمه و شراة « 2 » نيز گويند . خوارج على الخصوص در دورهء بنى اميه قدرت بسيار بدست آوردند و به دو قسمت شدند : قسمتى در عراق و فارس و كرمان تسلط پيدا كردند و دستهيى در جزيرة العرب . اين فرقهء عظيم در عهد امويان يكى از مشكلات بزرگ دولت اسلامى بودند و در دورهء بنى العباس هم تا چندى كروفرى داشتند ولى بتدريج غالب شعب آن از ميان رفتند . با همين شرح مختصر معلوم مىشود كه خوارج يك دستهء سياسى هستند كه در اسلام ظهور كردند ولى بتدريج از جنبهء سياست و ظواهر امر بيرون رفتند و در مسائل اصولى و امور مربوط بمبانى معتقدات اسلامى هم وارد بحث گرديدند .
هامش
( 1 ) - كسانى كه بخلافت از طريق انتخاب اعتقاد دارند يعنى بعقيدهء آنان خلافت امرى انتخابى و اختيارى است و بانتخاب امت بعد از حضرت رسول به ابو بكر صديق و عمر بن الخطاب و عثمان بن عفان و على بن ابيطالب رسيد ، همانند كه باهل سنت مشهورند و اكثريت مسلمين همواره با آنان بوده است و در ايران نيز تا حدود قرن نهم همواره غلبه با اين دسته بود .
( 2 ) - بسبب اينكه معتقد بودند جان خود را در راه خدا معامله مىكنند و در اين باب بقول باريتعالى استناد ميكردند : و من الناس من يشرى نفسه ابتغاء مرضات اللّه .