فصل دوم وضع دينى ايران تا پايان قرن سوم هجرى
وضع عمومى اديان و مذاهب در ايران
هنگام فتح ايران بدست سپاهيان اسلامى همچنانكه پيش ازين گفتيم ، در شاهنشاهى ساسانى آيينهاى زردشتى و مسيحى و مانوى و مزدكى و بودايى و يهود رواج داشت . خلاف آنچه تصوّر ميرود همين كه مسلمين ايران را تصرف كردند آيين اسلام سراسر اين سرزمين را فرانگرفت بلكه در آغاز كار جز عدهيى از كشاورزان و اهل حرف و صنايع ، باقى دين خود را حفظ كردند و بتدريج تا اواخر قرن چهارم و اوايل قرن پنجم بجهات مختلف بدين اسلام درآمدند و اهمّ اين اسباب عبارتست از فرار از تأديهء جزيهء سنگين بمسلمين . در دورهء بنى اميه فشار اقتصادى عرب بملتهاى تابع على الخصوص بايرانيان افزايش يافت چنان كه ايرانيان غير مسلمان ميبايست بعناوين مختلف بحكام اموى خراج دهند و اين امر باعث ضعف بنيهء مالى آنان گرديد بنحويكه از اواسط دورهء بنى اميه رها كردن دين قديم و قبول اسلام امرى متداول شد . برخى از خلفا و عمال حكومت اموى از اين امر راضى نبودند زيرا مايهء نقصان عوايد آنان ميشد ليكن بعضى ديگر مانند عمر بن عبد العزيز از اين امر استقبال مينمودند و بر اثر آن عدهء كثيرى از نامسلمانان قبول آيين اسلام كردند و از بار سنگين جزيه و خراج رهايى يافتند .
امر ديگرى كه ايرانيان را بقبول كيش اسلام ترغيب ميكرد ورود در خدمات