مىكند و در ضمن شرح و بيان هرجا كه لازم داند از مشايخ و رجال اسلامى اقوالى براى اثبات سخن خود نقل مىكند و بآيات قرآنى استشهاد مىنمايد .
بسيارى از مباحث كلامى هم درين كتاب آمده و بتفصيل شرح شده و عقايد دستههاى متكلمين اسلامى بمناسبت آورده شده است مانند بحث در مسئلهء توحيد ، وعد و وعيد ، بحث در سرنوشت صاحبان كبائر و امثال آنها . شرح تعرف در چهار مجلّد است و اين مجلّدات چهارگانه در لكنهو بسال 1912 بطبع سنگى چاپ شده است .
نسخهء چاپى مذكور از روى نسخهييست كه مسلّما در آن تصرفات عمده صورت گرفته است و اين وضع در غالب كتب متصوّفه مشهودست زيرا همواره در خانقاهها و يا بوسيلهء نسّاخ در آنها تغييراتى راه مىيافت تا عبارات و انشاءهاى كهنه براى سالكان طريقت مفهوم گردد و كهنگى كلام در آنان ايجاد ملالت خاطر ننمايد و اين عمل حتى در شعر هم ديده شده است كه در خانقاهها بر منظومات عرفانى ابيات الحاقى بسيار افزودهاند ( خاصّه بر مثنوى مولوى كه از اواخر قرن هفتم ببعد مورد توجه و استفادهء بيشتر متصوّفه بوده است ) .
همين امر باعث شده است كه در انشاء شرح تعرف تغييرات عمده را جويد و آن را از صورت انشاء اوايل قرن پنجم دور كند ولى بهرحال اصل و مبناى كلام ابو ابراهيم مستملى در همه جاى كتاب باقى مانده است .
از ابو ابراهيم مستملى كتاب ديگرى بنام كشف المحجوب در دست است كه نسخهيى از آن در كتابخانهء قليچ على پاشا در استانبول موجودست و كتاب ديگرى نيز در تفسير قرآن داشت كه در دست نيست « 1 » .
التفهيم لاوائل صناعة التنجيم از استاد بزرگ قرن چهارم و پنجم ابو ريحان بيرونى كه نخست بپارسى بنام ريحانه بنت الحسين خوارزميه نوشته شده ( سال 420 هجرى ) و سپس خود استاد آن را به عربى درآورده و اينك هردو نسخهء عربى و فارسى اين كتاب در دست است . اين كتاب اولين و مهمترين كتابيست كه خاص علم نجوم و هندسه و حساب بپارسى نوشته شده و از باب آنكه نويسنده يكى از علماى معروف در عالمست
هامش
( 1 ) - مقاله آقاى مينوى بعنوان كتاب شرح تعرف شمارهء 9 سال 2 مجلهء يغما