كتاب فقه حنفى ، از ساير آثار نثر پارسى قديمترست . درين كتاب كلمات عربى نادرست و شيوهء نگارش آن بسيار ساده و طبيعى است . ازين كتاب پيش ازين چند سطر نقل شده و از همان ميتوان بعنوان نمونهيى استفاده كرد « 1 » .
عجايب البلدان - اين كتاب منسوبست به ابو المؤيد بلخى و نسخهء موجود آن تحرير جديديست از كتابى كه بو المؤيد تأليف كرده و در قرن چهارم و اوايل قرن پنجم مشهور بوده است . ازين كتاب در تاريخ سيستان چندبار ياد شده است « 2 » و چنان كه از آن كتاب برميآيد از عجايب برّ و بحر و يا عجايب بلاد در آن سخن رفته بود و صاحب تاريخ سيستان بسيارى از مطالب خود را در باب عجايب سيستان از آن كتاب نقل كرده است .
در آغاز نسخهيى كه ازين كتاب در اختيار استاد فقيد مرحوم ملك الشعراء بهار بود چنين آمده است كه اين كتاب را بو المؤيد بلخى براى ابو القسم نوح بن منصور نوشته است « 3 » . نوح بن منصور در 365 بسلطنت رسيد و اگر اين عبارت صحيح باشد ابو المؤيد بايد بعد ازين تاريخ كتاب عجايب البلدان يا عجايب البرّ و البحر خود را تأليف كرده باشد ، و حال آنكه از شاهنامهء او در كتاب تاريخ بلعمى كه از سال 352 شروع بتأليف آن شده بنام شاهنامهء بزرگ سخن رفته است و درين صورت بو المؤيد در اوايل قرن چهارم بوده و شاهنامهء خود را در همان اوان تأليف كرده است نه در اواسط نيمهء دوم قرن چهارم مگر آنكه بگوييم كه ابو المؤيد تا اين غايت زنده مانده و كتابى هم بنام ابو القسم نوح بن منصور تأليف كرده باشد . بهرحال اين نسخه از عجايب البلدان يا عجايب البرّ و البحر نسخهء اصلى تأليف ابو المؤيد نيست و ظاهرا تحرير تازهيى از آنست زيرا اولا بعضى لغات عربى يا مفردات و تركيبات پارسى بعد از قرن چهارم در آن ديده مىشود ، و ثانيا چنان كه مرحوم بهار يادآورى كرده حوادث مربوط بسال 562 و 606 هم درين كتاب مشاهده مىگردد و از كجا كه محرّر جديد نام پادشاه سامانى را كه در مقدمهء كتاب بوده تغيير نداده باشد .
تاريخ بلعمى اين كتاب مشهورست بترجمهء تاريخ طبرى ليكن چون بسى مطالب
هامش
( 1 ) - رجوع شود بصفحهء 614 - 615 از همين كتاب
( 2 ) - تاريخ سيستان ص 13 - 14 و 16 - 17
( 3 ) - سبكشناسى تأليف مرحوم ملك الشعراء بهار ج 2 ص 19