هجرى يكى از مهمترين كتب طب عربى يعنى فردوس الحكمة بدست دانشمند مشهور على بن ربّن الطبرى تأليف شد .
در اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم يكى از بزرگترين اطباء جهان كه او را به حق جانشين جالينوس دانسته و « جالينوس العرب » لقب دادهاند ، يعنى محمد بن زكرياى رازى كه شرح احوال و عقايد فلسفى او را پيش ازين گفتهايم ، شروع بتأليف كتب مهمّ طبّى خود كرد . تأليفات طبّى او متعدد و بنابر صورتى كه ابو ريحان از كتب او ذكر كرده متجاوز از پنجاه و شش كتاب بزرگ و كوچك بوده است .
مهمترين تأليف طبّى او كتاب الحاوى است كه از قرن چهارم ببعد همواره از امّهات كتب طب شمرده ميشده است . اين كتاب حكم دائرة المعارف بسيار مفصّلى از علم طب دارد و بسبب تفصيل بسيار از تمام اجزاء آنكه بسى ميرسيد نسخى در دست نيست بلكه مجموعهء آنچه از متن عربى آن در دست است در حدود نصف آن كتابست و حال آنكه اجزاء ترجمه شدهء به لاتين ازين كتاب به 25 ميرسد . اين كتاب را شاگردان رازى بعد ازو بدستور ابن العميد از روى يادداشتهاى استاد خود مرتّب و از مسوده خارج كردند . اهميت اين كتاب علاوه بر تفصيل و اشتمال بر انواع شعب و فنون علم طب و دربرداشتن كاملترين اطلاعاتى كه تا عهد مؤلّف آن وجود داشته است ، در آنست كه رازى بسيارى از تجارب شخصى و يادداشتهايى را كه در مدت عمل و معالجات خود فراهم آورده بود در آن گنجانده و جنبهء تجربى خاصى به آن بخشيده است و اين صفت نهتنها در ميان كتب طبّى ساير مؤلّفان اسلامى بلكه در ديگر آثار رازى هم كمتر ديده مىشود . ترجمهها و تحقيقاتى كه اروپائيان راجع به اين كتاب كردهاند بسيارست و فرصت ذكر آنها درينجا نيست « 1 » .
ديگر از كتب مشهور رازى در طب كتاب المنصورى يا الطب المنصورى است كه بنام منصور بن اسحق سامانى حاكم رى نوشته شده و نسبت بكتاب الحاوى كتابى مختصر ولى جزء كتب مهمّ طب است كه از قديم الايام همواره طرف توجّه بوده است . اين كتاب در ده جزء
هامش
( 1 ) - رجوع شود به :La Science arabe p . 91 - 92و به :E . Browne : La Medecine arabe , trad , francaise par Renaud p . 54 - 59