و تبطيح الكور » در مسائل رياضيست - « كتاب الجماهر فى معرفة الجواهر » از كتب ذيقيمت قديم در تحقيق فيزيكى نسبت بجواهر مختلف است و اوزان مخصوص مواد مختلف كه ابو ريحان درين كتاب تعيين كرده است به حدى دقيق است كه با آخرين تحقيقات دربارهء آنها منطبق يا بسيار نزديك بدانهاست « 1 » .
ابو ريحان صورتى از مؤلّفات خود را تا سال 427 كه مصادف با شصت و پنجمين سال زندگانى او بوده داده و آن شامل يكصد و سيزده كتابست . اين كتب در مسائل مختلف از قبيل هيئت و طبّ و حكمت و حساب و مباحث فيزيكى و عمل آلات مختلف ، ازمنه و اوقات ، آثار العلوية ، احكام نجوم ، اسمار و احاديث ، تاريخ ، جغرافيا و داروشناسى و عقايدست « 2 » .
ابو ريحان بيرونى از افراديست كه در دنياى قديم كمتر نظير دارند و او را بحقّ ميتوان در رديف محمد بن زكرياى رازى و ابو نصر فارابى و ابو على سينا قرار داد . روش او در تحقيق به حدى دقيق و اقوال وى تا بدرجهيى موثق است كه هيچگاه ارزش علمى خود را از دست نخواهد داد . اين مرد دقيق النظر دقت و اصابت نظر خود را بواقع مديون مطالعات فلسفى خويش است امّا او در فلسفه پيرو روش متعارف عهد خود يعنى آن روش كه بوسيلهء كندى و فارابى و نظاير آنان تحكيم و تدوين شده بود ، نيست بلكه بعقائد خاص و روش جداگانه و شكوك و ايرادات خود بر ارسطو ممتازست . فكر دقيق رياضى او در فلسفه خواهان حقايقى فارغ از شكوك و اوهام و بعبارت ديگر حقايقى است كه مانند اصول رياضى مسلّم و غير قابل انكار باشد . به همين سبب است كه ابو ريحان تنها بمطالعهء روش ارسطو و پيروان او يا ديگر حكماى يونانى اكتفا نكرد و بعقايد فلسفى ساير ملل هم توجّه نمود . وى از آثار فلسفى هندوان كتبى بتازى درآورده بود مانند « كتاب شامل » در باب موجودات محسوس و معقول و خود نيز در كليات مسائل علمى تأليفاتى داشت و در كتابى كه براى ذكر فهرست آثار محمد بن زكريا و آثار خود اختصاص داده شمّهيى از مطالعات خويش را در فلسفه بيان داشته است و سؤالاتى كه
هامش
( 1 ) - رجوع شود به :La Science arabe Leiden I 939 , p . 101( 2 ) - رجوع شود به رسالة للبيرونى فى فهرست كتب محمد بن زكرياء الرازى ص 29 - 43