عقايد آنان و ترتيب خلاصهء جامعى را از آنها دشوار ميسازد . غالب اين مسائل را اخوان در نهايت تفصيل بيان داشتهاند . البته اين تفصيل در اصل موضوع نيست بلكه در كيفيت توضيح آنست و اخوان براى آنكه هرموضوع فلسفى را از غموض و ابهامى كه خاص كتب فلسفى است بيرون آورند آن را با شاخ و برگ و تمثيلات فراوان بيان كردهاند و از طرفى ديگر چون قصد آنان همهجا نزديك كردن مسائل فلسفى با اصول اديان و اشارات دينيست غالبا بنقل آيات و اخبار و تمثّل به قرآن و تورات و اشارهء باقوال انبياء و حكماى الهى مبادرت جستهاند . اگر از رسائل رياضى و منطقى بگذريم همهجا اول يك مطلب كوچك مذكور افتاده و بعد مثالهاى متعدد براى توضيح آورده شده و علاوه بر حكاياتى كه از كتب دينى و يا از قصض و روايات منقول پهلوى به عربى گرفتهاند خود هم حكايات كوچكى را از طريق تمثيل بيان كرده و بر اثر توجّه به اين مسائل گاه به حدى طريق اطناب سپردهاند كه اصل مطلب در تضاعيف توضيحات گم شده است و همين امرست كه تلخيص رسائل اخوان الصفا را غالبا مورد توجّه و علاقه قرار ميداده است .
اين فرقه بر اثر مشكلاتى كه براى اهل حكمت و علوم عقلى در برابر متعصبان احساس ميكردند دارندگان رسائل را بحفظ آنها از نااهل يا كسى كه رغبتى بدانها ندارد توصيه مينمودند و ميگفتند بايد آنها را به مستحق رساند و از كسى كه در راه رشد و سداد و در طلب علم و حقيقت باشد پنهان نكرد و در حفظ و حراست آنها نهايت مراقبت را به كار برد « 1 » .
براى تعليم پيروان اين گروه علاوه بر رسائل مذكور ، در بلاد مختلف مجالس خاصى وجود داشت كه مواقع معيّن در آنها گرد ميآمدند و كسى جز آنان درين مجالس حاضر نميشد . درين محافل علوم خود را مورد مذاكره قرار ميدادند و اسرار خويش را در معرض محاوره و بحث درمىآوردند . درين مباحث بغالب علوم خاصه الهى كه غرض اقصاى اخوان بود توجّه مىشد و شرط عمدهء كار ايشان آن بود كه نسبت بهيچيك از علوم دشمنى نكنند و هيچ كتاب را به چشم بىاعتنايى ننگرند و نسبت بهيچيك از مذاهب تعصّب نورزند زيرا ميگفتند « رأينا و مذهبنا يستغرق المذاهب كلّها و يجمع العلوم
هامش
( 1 ) - رسائل اخوان الصفا چاپ مصر سال 1347 ج 1 ص 21