اخوان الصفا در تحرير هريك از رسالات خود غرضى خاص داشتهاند مثلا غرض از رسالهء عدد را رياضت نفس متعلّمين براى تعلّم فلسفه بيان كردهاند ؛ و مقصود از رسالهء هندسه را راهنمايى نفوس از محسوسات بمعقولات و از جسمانيات بروحيات ؛ و مراد از رسالهء موسيقى را بيان اينكه نغمات و الحان موزون داراى همان تأثير در نفوس مستمعين هستند كه ادويه و اشربه و ترياقات در اجسام حيوانى دارند و اينكه افلاك را در حركات و گردشها و برخورد بعضى ببعض ديگر نغمات طربانگيز و الحان نيكوى مطبوعى مانند نغمات اوتار عود و طنبور و نايهاست ، و مقصود از آن تشويق نفوس ناطقهء انسانى ملكى در صعود به اين مدارج بعد از ترك اجساد يعنى بعد از حالتيست كه مرگ مينامند زيرا به همين مدار جست كه ارواح پيامبران و راستگويان و شهيدان و نيكوكاران عروج داده مىشود چنان كه خداوند گفته است : « انّ كتاب الابرار لفى علّيين و ما ادراك ما علّيون كتاب مرقوم » ؛ و قصد از تأليف رسالهء « بيان اختلاف الاخلاق » تهذيب نفوس و اصلاح اخلاق براى وصول ببقاء دائم و سعادت ابدى در دنيا و آخرت . . .
همهء اين رسالات با مقدمهء مختصرى شروع مىشود در اينكه قصد از تحرير آن چيست و درين باب قبلا چه گفتهاند يا در رسائل ديگر چه خواهند گفت و يا براى تكميل مطالب آن بكداميك از رسائل بايد مراجعه كرد . . . با اينحال بسيارى از مطالب درين رسالات مكرّرست . گاه اين موارد مكمّل يكديگرند و گاه موردى از مورد يا موارد ديگر تلخيص شده و همين امر باعث است كه براى اطلاع از مقاصد اخوان در مسألهيى خاص بايد بهمهء اين موارد مراجعه و در آنها دقت كرد . بر رويهم نظرهاى مخالف در مسألهء واحد كمتر در رسائل اخوان ملاحظه مىشود . علّت آنست كه اگرچه محرّران اين رسائل متعدد بودند ليكن اولا با يكديگر روابط نزديك داشتند و ثانيا از حيث تصحيح الفاظ و تهذيب آنها يك تن يعنى المقدسى نظارت داشته است « 1 » . با اين حال گاه در مسألهء واحد اثر نظريههاى مختلف درين رسائل آشكارست مثلا در موضوع ترتيب مخلوقات دو نظريهء فيثاغورى و افلاطونى در دو مورد آورده شده است .
اشكال عمده درين رسالات پراگندگى مطالب در آنهاست چنان كه جمعآورى
هامش
( 1 ) - تتمة صوان الحكمة ص 21