مانند يهود و نصارى و مجوس نخست در بغداد و بعد از چندى در ساير بلاد و نواحى معمول گشت . چنان كه در آغاز همهء اهل ذمّهء بغداد مجبور شدند لباس عسلى بپوشند و بر زينهاى چوبين سوار شوند و كلاهى خلاف رنگ كلاه مسلمانان بر سر نهند يا بجاى لباس عسلى دوپاره غيار عسلىرنگ يكى بر روى سينه و يكى بر پشت بدوزند كه هر يك به قدر چهار انگشت باشد و هركس كه عمامه بر سر نهد برنگ عسلى باشد « 1 » . با اينحال در قرن چهارم هنوز در بسيارى از نواحى ايران مردم غير مسلمان خاصه زرتشتيان غيار نداشتهاند « 2 » و اين امر از قرن پنجم ببعد در ايران شيوع يافت .
با اين كيفيت وضع معتزله از دورهيى كه تركان در بغداد و بعد از آن در ساير نواحى بر سر كار آمدند به خوبى روشن مىشود و نيز معلومست كه چگونه اهل سنّت و حديث و مشبّهه كه مقالاتشان نزديك بسليقهء متعصبين بود غلبه يافتند و بآزار مخالفان خود خاصه معتزله برخاستند و درين كار مخصوصا امام احمد بن حنبل پيش قدم بود كه فتوىهاى سخت بر ضد آنان ميداد و قدرت او به حدى در بغداد زياد شد كه مدتها بعد از وى باقى ماند . داستان تفتيش منازل بدست حنابله و شكستن خمهاى شراب و آلات طرب و ضرب و شتم جوارى و مغنّيات مشهورست . به همين سبب معتزله كمتر قدرت داشتند كه تظاهر باعتزال كنند مگر در قلمرو تسلّط آل بويه . در خراسان و ماوراء النهر نيز از عهد تركان حال بر همين منوال بود چنان كه معتقدان باعتزال را سخت تحت تعقيب قرار ميدادند و به آنان انواع تهمتها را وارد ميكردند .
شكست معتزله براى تمدّن اسلامى بسيار زيانآور بود زيرا غالب ائمّهء اين فرقه پيشروان تفكّر و تعقّل و معتقدان به اختيار و تنزيه و دوستداران فلسفه و علوم نظرى و اثباتى بودند و با حكومت و غلبهء آنان علوم عقلى توسعه و كمال مىيافت در صورتى كه شكست آنان وسيلهء غلبهء تعصّب و تقشّف در ميان مسلمين و شكست عقل و استدلال و نظر و مقدّمهء انحطاط تمدّن اسلامى گرديد .
بعد ازين عهد بحث و نظر در علوم دينى و غير دينى متروك شد و تسليم و تقليد
هامش
( 1 ) - ظهر الاسلام تأليف مرحوم احمد امين چاپ قاهره 1945 ، ص 43
( 2 ) - احسن التقاسيم ص 439