بعد از آنكه عضد الدوله در 372 و مؤيد الدوله در 373 درگذشت حكومت عراق و فارس بفرزندان عضد الدوله و حكومت رى و جبال بفخر الدوله و اعقاب وى اختصاص يافت .
اعقاب عضد الدوله تا سال 447 و اعقاب فخر الدوله تا سال 420 حكومت داشتند .
ديالمهء اصفهان
از جملهء حكومتهاى ديلمى قرن چهارم و اوايل قرن پنجم كه بعد از ضعف ديالمهء آل بويه در قلمرو تسلّط آنان ظهور كردند ديالمهء اصفهان هستند . ما اين نام را بر علاء الدولهء كاكويه و جانشينان او مىنهيم . علاء الدوله اسفهسالار ابو جعفر محمد بن ابو العباس دشمنزار كاكو معروف به علاء الدولهء كاكويهء پسردائى شيرين دختر اسپهبد شروين معروف به سيده ( مادر مجد الدوله و شمس الدولهء ديلمى ) و در آغاز امر از سرداران و سپهسالاران امراى بويهى در عراق و جبال بود . نخستينبار در حدود سال 398 از جانب سيده بامارت اصفهان انتخاب شد و سپس در بسيارى از حوادث عراق و جبال دخالت كرد و در سال 414 بر همدان مستولى گشت و آن را از دست سماء الدوله پسر شمس الدولة بن فخر الدوله بيرون آورد و سپاهيان وى تا حدود حلوان پيش رفتند و او غير از هفت سال از دورهء سلطنت مسعود بن محمود غزنوى ( 421 - 432 ) كه با لشكريان خراسان در نزاع و غالبا در حال فرار يا محاصره يا لشكركشى بود ، تا سال 433 برين نواحى وسيع حكومت ميراند . فرزندان او نيز تا سال 443 بر همدان و اصفهان و يزد و نهاوند تسلّط داشتند و درين سال استقلال آنان بدست سلاجقه از ميان رفت ولى بر اثر مصاهرت اين خاندان و خاندان سلجوقى ولايت يزد و ابرقوه در اختيار آنان گذاشته شد و نفوذ آنان تا مدتى در دورهء سلجوقى برقرار بود .
دورهء اول حكومت غزنوى
در اواخر عهد سامانيان بر اثر تسلّط غلامان تركنژاد در دستگاه دولتى و بروز اختلاف در ميان امرا و وزراء و صغر سنّ شاهان و ضعف و عدم تدبير آنان و فشارهاى پياپى آل بويه بر خراسان زمام ادارهء ممالك وسيع از دست اولياى آن دولت بيرون رفت چنان كه خراسان و ماوراء النهر را مدتى دراز جنگ و اختلاف و خونريزى و نفاق فراگرفته و حالتى پيش آمده بود كه درين بيت فردوسى كه خود ناظر بر همين اوضاع