از شهر بغداد و تاريخ بناى آن الحاقى است نه اصلى زيرا از قرائن چنين برميآيد كه رسالهء مذكور پيش از اسلام مدوّن گشته است خاصه كه بعضى از كلمات كهن اوستايى در جاى جاى آن استعمال شده مانند « خيون » و « تورىّ » كه در ايام اسلامى اصلا معمول نيست . اين رساله اولينبار بوسيلهء « ادگاربلوشه » « 1 » مستشرق معروف فرانسوى و سپس دوبار در هندوستان چاپ و ترجمه شد و آخرين ترجمهء صحيح و منقّح آن بدست ماركوارت « 2 » صورت گرفته و پس از فوت او بوسيلهء مسينا « 3 » چاپ شده و مرحوم صادق هدايت ترجمهء فارسى آن را در سال هشتم مجلهء مهر طبع كرده است . اين كتاب علاوه بر اطلاعات جغرافيايى شامل اطلاعات بسيارى راجع بداستانهاى ملى ايرانست .
9 - ماديگان چترنگ يا چترنگنامگ ( شطرنجنامه ) رسالهء كوچكى است در باب پيدا شدن شطرنج و اختراع نرد بوسيلهء بزرگمهر . اين داستان در شاهنامهء فردوسى نيز ديده مىشود . نسخهء پهلوى و پازند و گجراتى اين رساله با ترجمهء انگليسى آن همراه رسالهء « گنج شايگان » و رسالهيى ديگر بنام « پندنامهء بزرگمهر بختكان » و « اندرژ خسرو كواتان » بدست پشوتن دستور بهرام جى سنجانا در سال 1885 چاپ شده است . دو رسالهء اخير هم در شاهنامه اثرى مشهود دارد .
10 - ماديگان گجستك اباليش « 4 » تقريبا شامل 1200 كلمه و متضمن مباحثاتى است كه ميان اباليش زنديق و آتور فرنبغ پسر فرّخزاد در حضور مأمون خليفه در حدود سال 825 ميلادى ( 210 هجرى ) صورت گرفته است . اين كتاب را بارتلمى در سال 1887 طبع كرده است .
11 - اندرژ آتورپات مارسپندان ( آذرباد پسر مهراسپند ) كه شامل گفتارهاى آذرباد يكى از مقدسين دين زرتشتى و تقريبا داراى 1730 كلمه است . متن پهلوى و پازند و ترجمهء گجراتى و انگليسى آن در 1869 در بمبئى طبع شده است . دوهارله « 5 » ترجمهء فرانسهء آن را در 1887 منتشر كرده است .
هامش
( 1 ) -E . Blochet( 2 ) -Marquart( 3 ) -G . Messina( 4 ) -Matlgan - l - GujastaR - Abalish( 5 ) -de Harlez