طب به زبان عربى كه ايرانى بوده ابو زكريا يوحنا بن ماسويه ( م . 243 ) است كه او نيز از تربيتيافتگان گندشاپور و از اطباء مشهور ايرانى است . از ميان كتب متعددى كه او به زبان عربى داشت كتاب الحمّيات المشجر باقيست .
از ميان اطباء اولين كه در خدمت خلفاء اسلامى كار ميكردند بيش از همه حنين بن اسحق العبّادى مشهورست . ذكر كتب متعددى كه او از يونانى و سريانى در علم طب به عربى درآورد در اينجا دشوارست . وى با آنكه دائما سرگرم ترجمهء كتب و يا تصحيح و اصلاح ترجمههاى شاگردان و زيردستان خود بوده بتأليف كتب و رسالاتى هم در طب توجه داشته است كه فهرست همهء آنها در كتب علما و حكما از قبيل الفهرست ابن النديم و طبقات الاطباء ابن ابى اصيبعه و اخبار الحكماء القفطى و غيره آمده است ، از ميان آن آثار مهمتر از همه يكى كتاب المسائل و ديگر كتاب العين است كه هردو در دست است و از جملهء كتب معتبر طبى در اوايل تمدن اسلامى است . از كتاب المسائل شروحى مانند شرح ابن ابى صادق و جز آن در دست است .
جامعترين تأليفاتى كه در اين عهد در طب شده كتاب فردوس الحكمة از ابو الحسن على بن سهل ربّن الطبرى است . ابن ربّن تا سال 224 دبير مازيار بن قارن بود و بعد از آن به خدمت المعتصم باللّه خليفهء عباسى درآمد و بعد ازو در خدمت الواثق و المتوكل نيز بوده و كتاب خود را در سومين سال از خلافت المتوكل تأليف كرده است . ابن ربن غير از فردوس الحكمة كتب ديگر در طب و داروشناسى و مسائل ديگر داشته است كه از آن ميان كتاب الدين و الدولة و كتاب حفظ الصحه در دست است .
كتاب فردوس الحكمة ابن ربن بسال 1928 بطبع رسيده و كتاب جامعى است در طب كه با روش منطقى نگارش يافته و اين همان روش است كه بعدا على بن عباس مجوسى در كامل الصناعة و ابو على سينا در كتاب القانون به كار بردهاند . ابن ربن در تأليف اين كتاب از اطلاعات اطباء بزرگ پيش از خود مانند بقراط « 1 » و جالينوس « 2 » و اوريباسيوس « 3 » و جز آنان و كتب مشهور طب هندى مانند جركا « 4 » ، سسرد « 5 » ، ندان « 6 » ، و اشتانقهردى « 7 » نيز استفاده كرده
هامش
( 1 ) -Hippocrate( 2 ) -Galien( 3 ) -Oribasios( 4 ) -caraRa( 5 ) -Susruta( 6 ) -Nidana( 7 ) -Ashtangahradaya