يونانى موجود اوست : ترجمهء مأخوذات ارشميدس ، الكرة المتحركة تأليف او طولوقوس « 1 » ، المفروضات ارشميدس ، اصول الهندسهء ارشميدس ، جغرافياى بطلميوس و غيره .
اصطفن بن بسيل از مترجمان عهد مأمون و از شاگردان حنين بن اسحق بود و بسيارى از كتب طب يونانى را به عربى نقل كرد و از جملهء ترجمههاى او كتاب الحشائش « 2 » تأليف ديسقوريدس العين زربى « 3 » در دست است .
از مترجمان هندى كه بنقل كتب نجوم و طب هندى به عربى اشتغال داشتند دو تن را ذكر ميتوان كرد يكى كنكه و ديگرى ابن دهن . كنكه معاصر هارون و مأمون بوده و در قرن دوم و سوم هجرى ميزيسته است . از جملهء ترجمههاى او چنان كه پيش از اين گفتيم كتاب السموم منسوب به شاناق طبيب هندى است كه به مباشرت ابو حاتم البلخى به پهلوى و سپس به عربى درآمد . ابن دهن معاصر كنكه متعهد امور بيمارستان برامكه نيز برخى از كتب طب هندى را به عربى نقل كرد .
غير از مترجمانيكه بذكر نام آنان مبادرت كردهايم در سه قرن اول هجرى چندين مترجم ديگر هم شهرت داشتهاند كه براى احتراز از اطالهء كلام از ذكر نام آنان خوددارى مىشود « 4 » .
حاصل كار مترجمان
نهضت ترجمه و نقل علوم كه در قرن دوم و سوم با قوّت تمام وجود داشت در قرن چهارم هم ادامه يافت و در آن قرن نيز مترجمان بزرگى ظهور كردند كه نام آنانرا در جاى خود ذكر خواهيم كرد .
بوسيلهء همهء اين مترجمان ايرانى و غير ايرانى كه ذكر كردهايم كتب بسيار در منطق و ما بعد الطبيعه و طب و هندسه و حساب و هيئت و تنجيم و كيميا و فلاحت و حكمت و غيره به زبان عربى درآمد و از اين راه علوم مختلف ملل مشهور و آثار تمام علماى طراز
هامش
( 1 ) -AutolyRos de Pythane( 2 ) -Traite des Plantes( 3 ) -DiosRouride d Anazarbas( 4 ) - براى كسب اطلاع كامل از اسامى همهء مترجمان و آثار موجود و مفقود آنان رجوع شود بكتاب تاريخ علوم عقلى در تمدن اسلامى تأليف نگارندهء اين اوراق ج 1 ص 50 - 91 و 327 - 366