گوهر « 1 » كه جوهر معرّب آنست با تركيباتى از قبيل همگوهريه ( اتحاد در جوهريت ) ويوت گوهريه « 2 » ( اختلاف در جوهريت ) ، شناختاريه « 3 » ( معرفت ) ، جان ( نفس ) ، روان ( روح ) ، جانومند ( ذيروح - صاحب نفس ناطقه ) ، دانش ( علم ) ، خرت « 4 » ( عقل ) ، خيم « 5 » ( خوى ، فطرت ) ، وير ( حافظه ) ، هستيه « 6 » ( وجود ) ، بهر ( بر ، ضرب در ، مانند دو بهر دو چهار يعنى دو ضربدر دو مساويست با چهار ) ، همبسان « 7 » ( نقيض ) هماييكيه « 8 » ( ازليت ) ، هماييك ( ازلى ) ، فيلسوفاييه « 9 » ( فلسفه ) و جز آن . . .
نفوذهايى كه از بعضى عقايد علماى زردشتى ( مجوسى ) در فلسفهء عهد اسلامى شده مبيّن آنست كه مسلمين در مطالعات فلسفى خود تنها بيونان و هند اكتفا نكرده و از مآخذ ايرانى چيزهايى پذيرفتهاند مثلا ابن حزم ميگويد محمد زكرياى رازى اعتقاد بقدماء خمسه يعنى : خالق ، نفس كلى ، هيولى اولى ، مكان مطلق يا خلاء ، زمان مطلق يا دهر را از مجوسان گرفته است « 10 » و در كتاب الفصل بين اهواء الملل و النحل گفته است اعتقاد مشهور مجوس بر آنست كه خالق عالم يعنى اورمزد و ابليس يعنى اهرمن ، و گاه « 11 » يعنى زمان ، و جاى « 12 » يعنى مكان و خلاء ، و توم « 13 » يعنى جوهر يا هيولى يا خميره ، پنج قديمند . مسعودى نيز نظير اين قول را در التنبيه و الاشراف آورده است وى گويد مجوس معتقد بقدماء خمسه هستند يعنى اورمزد ( خداى عزّ و جلّ ) و اهرمن ( شيطان شرير ) و گاه ( زمان ) و جاى ( مكان ) و توم ( طينت و خميره ) . . .
نظريهها و دستورها و اصطلاحات پزشكى و ستور پزشكى ( بيطره ) كه در
هامش
( 1 ) -Gohr( 2 ) -yutgohrh( 3 ) -shnaxtarlh( 4 ) -xrat( 5 ) -xem( 6 ) -hastlh( 7 ) -hambasan( 8 ) -hamaylRlh( 9 ) -filsofaylh( 10 ) - رسائل فلسفية لمحمد بن زكرياء الرازى ، گردآوردهء پول كراوس. Paul Krausچاپ مصر سال 1939 ص 191 ببعد .
( 11 ) - در اصل : كام
( 12 ) - در اصل : جام
( 13 ) - در اصل نوم و بتصحيح پول كراوسهوم ، ولى ظن غالب بر آنست كه نوم محرف كلمهء « توم » پهلوى( tom ù tohm )يعنى نطفه ، جرثومه ، اصل ، مبنى باشد . براى تحقيق بيشترى در اين كلمه رجوع شود به :H . S . Nyberg : Hilfsbuch des Pehlevi . II . 226 - 227