و توسعهء بسيار يافته بود « 1 » .
در پارهيى از كتب پهلوى اصطلاحات فراوان علمى موجودست و اين اصطلاحات كه غالبا قابل تطبيق بر اصطلاحات فلسفى يونانى خاصه حكمت ارسطوست ، مىرساند كه تنها بوسيلهء عيسويان ايران علوم يونانى پذيرفته و به زبان سريانى ادا نشده است بلكه زرتشتيان نيز بدين كار مبادرت كرده و زبان پهلوى را با معادل آوردن بسيارى كلمات در برابر اصطلاحات فلسفى يونانى ثروتمند ساخته بودند . اين اصطلاحات در علوم مختلف مانند الهيات و طبيعيات و رياضيات و فروع آنها بوده است . اگر كسى بخواهد باصطلاحات متعدد علمى كه در زبان پهلوى موجودست پى برد و قدرتيرا كه براى اين زبان در اداى معانى فلسفى و كلامى و بحثهاى عميق در اين باب حاصل شده بود دريابد ، بايد بكتاب شكندگمانيك ويچار مراجعه كند . مؤلف اين كتاب مردان فرّخ اورمزدداتان « 2 » بود كه ظاهرا در اواسط قرن نهم ميلادى ( نيمهء اول قرن سوم هجرى ) ميزيسته است . وى در كتاب خود بسيارى از مسائل فلسفى را مطرح كرده و پاسخ داده است و قصد او از اين كار اثبات اصول آيين زرتشتى بوده است و به همين سبب كتاب او نموداريست ازين كه كلام زرتشتيان چگونه براى مبارزه با صاحبان اديان آماده شده و اين آمادگى با سلاح فلسفه بچه نحو صورت گرفته بود . علاوه برين از روى اين كتاب ببسيارى از اصول معتقدات ايرانيان در مسائل فلسفى پى ميبريم و معلوم است كه مردان فرخ در تأليف اين كتاب فى الواقع دنبالهء كارهاى اسلاف خود را گرفته و خود بتنهايى و يا ساير معاصران او كه مشغول تأليف ديگر كتب پهلوى بودهاند ، زبان پهلوى را آمادهء گنجايش آنهمه اصطلاحات فلسفى و علمى كه در كتاب شكند گمانيك ويچار و امثال آن مىبينيم ، نكرده بودند .
شمارش اصطلاحات فلسفى كتاب شكندگمانيك ويچار جز با مراجعهء دقيق بدان ميسر نيست و اينجا براى نمونه چند اصطلاح را مذكور ميداريم :
هامش
( 1 ) -P . Pierre Jean de Menasce : ShRand - GumaniR Vicar ,Fribourg I 945 , p . 45 sqq .( 2 ) -Martan Farrux i Ohrmazddatan