به همان نسبت كه فرق مختلف اسلامى در اصول عقايد با يكديگر اختلاف يافتهاند علم الكلام هم در نزد هريك از آنها نحوهء خاصى يافته است به نحوى كه فرق شيعهء اماميه و زيديه و مرجئه و خوارج و مجبّره و جز آنان هريك براى خود كلام و متكلمين خاص داشتهاند و تا اوايل قرن چهارم عدهء كثيرى از اين گروه در تمدّن اسلامى ظهور كرده و تأليفاتى از خود برجاى نهادهاند و از بهترين منابعى كه غالب اين تأليفات در آن ذكر شده كتاب الفهرست ابن النديم است .
2 - علوم عقليّه
تعريف علوم عقلى
مراد از علوم عقليه ( ذهنيه - حكميه - علوم اوائل ) تمام علوميست كه با تعقّل و استدلال سروكار داشته باشد و آنها عبارتند از همهء انواع حكمت و اصول و فروع هريك از چهار علم الهى و طبيعى و رياضى و اخلاق و مقدّمهء آنها يعنى علم منطق ، كه آنها را بحكمت نظرى و حكمت عملى منقسم ميدارند و منطق را بعنوان مقدّمهيى در آغاز آن قرار ميدهند .
مراد از حكمت نظرى انواع ذيل از علومست :
الف : رياضى كه اصول آن عبارتست از : علم هندسه كه در معرفت مقادير و احكام و لواحق آنست . علم عدد كه در معرفت اعداد و خواص آنست . علم نجوم كه در معرفت اختلاف اوضاع اجرام علوى به نسبت با يكديگر و با اجرام سفلى و مقادير حركات و اجرام و ابعاد آنهاست . علم تأليف كه در معرفت نسب مؤلّفه و احوال آنست و چون در معرفت اصوات و آهنگها به كار ميرود آن را علم موسيقى هم مىگويند . علم رياضى فروعى نيز دارد مانند علم مناظر و مرايا ، علم جبر و مقابله ، علم جرّ اثقال و نيرنجات و جز آن .
ب : طبيعى كه اصول آن هشت است و آنها عبارتند از : علم السماع الطبيعى « 1 » در معرفت مبادى متغيّرات از قبيل زمان و مكان و حركت و سكون و نهايت و لانهايت
هامش
( 1 ) - يا سمع الكيانLa Physique