بمعنى اعم آن مورد مطالعه قرار دهيم ، و از جنبهء خاص آن صرف نظر كنيم ، طبعا بايد همهء آثار فكرى يك ملت را به هرلهجه و زبان و در هر موضوع و مطلبى باشد در نظر بگيريم . به اين ترتيب ادبيات يك ملت در ادوار گذشته از شعر و نثر ادبى تجاوز مىكند و همهء انواع آثار فنى و علمى و عرفانى و فلسفى و دينى را نيز شامل مىگردد و نيز آنچه از آثار فكرى يك ملت به زبانى غير از زبان متداول آن قوم وجود يافته است هم در شمار آثار ادبى او درميآيد . مثلا ما وقتى در تاريخ ادبيات دورهء اسلامى ايران تحقيق مىكنيم نهتنها بايد از حال لهجات مهم مكتوب ايرانى مانند پهلوى و سغدى و تخارى و خوارزمى و فارسى درى و كردى و طبرى و جز آنها ، و تمام آثارى كه به آن لهجات پديد آمده است ، مطلع شويم ، بلكه بايد از وضع زبان عربى در اين كشور و آثارى كه از نويسندگان و شاعران ايرانى به زبان عربى پديد آمده است ، نيز خبر يابيم چه اينها هم آثار انديشه و ذوق ايرانى و جلواتى از جلوههاى فكرى اين قوم است منتهى به زبان قومى ديگر ، و همچنين است از زبان شعر و نثر تركى در قرون متأخر كه عدهيى از نويسندگان و گويندگان آن ايرانىنژاد يا ساكن ايران بودهاند . در اين مقدمات علت ورود ما در مباحث سياسى و دينى و علمى ( اعم از علوم دينى و عقلى و ادبى ) و ذكر علماى بزرگ و آثار آنان و ثبت نام شاعران و نويسندگان تازىگوى ايرانى كه ممكن است در بادى امر خارج از موضوع به نظر آيد ، معلوم مىگردد .
پيداست كه در ذيل هريك از مباحث و بعد از فراغ از بيان كيفيت سير علوم و ادبيات در هريك از ادوار ، بيان حالى از رجال مشهور در هر رشتهيى نيز شده است و اين از آن سبب است كه رجال علم و ادبى كه خود مولود وضع محيطند لامحاله در ايجاد محيط خاصى بعد از خود مؤثرند و بعبارت ديگر به همان نحو كه محيط ايجاد نابغه مىكند نابغه نيز محيطى متناسب با اعمال خود بوجود مىآورد كه بتناسب قدرت و اثر وجودى او امتداد مىيابد . مثلا به همان نحو كه محيط اجتماعى و سياسى ايران در قرن سوم و چهارم منتهى بظهور حماسهگويان ملى على الخصوص
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة مقدمه 10
مساهمون: ذبيح الله صفا
صمقدمه ١٠