هدف اصلى رسالت محمّد اصلاح آدميان است ، با اين همه معتقدند كه عوام ، قادر به درك معنى و محتواى رسالت پيغمبر نيستند و بدين جهت خواصّ مجبورند كه قرآن را به طور استعار تفسير كنند ( تأويل ) تا براى عوام قابل فهم باشد .
. . . غزالى سه بخش از تعليمات فلاسفه را مغاير شريعت آسمانى مىداند : بخش اوّل ، آرائى كه فلاسفه در باب مسائل اخروى ابراز مىدارند از قبيل نفى نشور « 1 » جسمانى و نفى بهشت و جهنم . بخش دوم ، نظريّاتى است كه بر حسب آنها خداوند ، عالم بر جزئيّات امور نيست بلكه فرشتگانند كه بر جزئيات امور آگاهند ، بالاخره بخش سوّم ، حاوى اين است كه عالم ، قديم و ازلى است « 2 » . غزّالى نسبت به فرق مختلف اسلامى سعهء صدر نشان مىدهد ؛ به نظر او « اتخاذ تصميم و صدور حكم در مورد حليّت جان و مال كسى كه به سوى قبله نماز مىگزارد و شهادتين را ادا كرده ، بىنهايت مشكل و خطير است . بهتر است هزار كافر زنده بماند و قطرهاى از خون مسلمانى به ناحق ريخته نشود ، پيغمبر گفته است مأموريت من جهاد است تا اينكه كفّار شهادتين بگويند ، به صرف اداى شهادتين جان و مال ايشان در پناه شرع قرار مىگيرد و بعد از آن تصرف در مال و جان ، مستلزم وجود موجب شرعى است . . . » « 3 » .
پيروان فرق مختلف ، بعضى اعتدالى و برخى افراطى هستند و اعلام تكفير آنان هميشه كينهجوئى و اغتشاش به وجود مىآورد ، بخصوص كه تعصّبات ، دستهاى ، از حقيقتخواهى و حقيقتجوئى قوىتر است . در بين فرق اسلامى تكذيب رسالت محمّد ( ص ) عموميّت ندارد ، و فقط بعضى از فرق بدان عقيده دارند . بعضى از فرقهها از شيوهء تأويل سوء استفاده مىكنند ولى خطاى در تفسير شرعا موجب تكفير نيست ؛ نتيجه آنكه هيچ دليل شرعى معتبرى وجود ندارد كه بتوان به استناد آن ، فرق منحرف را از حمايت شرع محروم ساخت . به نظر غزّالى ، قصد واقعى و نيّت نهفتهء باطنيان از بىاعتبار ساختن عبادات ، آن است كه شرع اسلام را به صورتى كه پيغمبر آورده است ، نيست و نابود كنند . به عقيدهء باطنيان « وظيفهء امام حفظ شرع و تفسير آنست » ، باطنيّه با چنين نظريهاى ، امام را صاحب آنچنان اختيارات و
هامش
( 1 ) . رستاخيز و زنده شدن مردگان .
( 2 ) . سياست و غزّالى ، ص 515 .
( 3 ) . همان كتاب ، ص 517 .