وحشىگرى ناجوانمردانهاى شمردند . گيودورانژ به فرستادهء فرانسه چنين گفت كه « شارل نهم » هرگز نخواهد توانست كه دست خود را از خون پروتستانها بشويد .
در انگليس عدّهيى به دور اليزابت گرد آمدند و از او خواستند كه انتقام پروتستانها را بگيرد و اسقفها به او گفتند كه كشتن كاتوليكها تنها راه تسكين مردم است .
كاترين ، خرّم و شادمان از كشتارگاه بهدرآمد ، وى و شارل خيال مىكردند اختلافات مذهبى حل شده است ؛ ولى پس از دو ماه بار ديگر در شهرها دامنهء اختلاف بالا گرفت ، سرانجام در ششم ژوئيهء 1573 شارل ، پيمان صلح لاروشل را امضا كرد و هوگنوها را در اجراى مراسم مذهبى خود آزاد گذاشت و آن قتلعام فجيع از لحاظ سياسى مؤثّر نيفتاد . عدّهيى از هوگنوهاى هوشمند ، عليه مظالم شاه كتابها نوشتند و به تبليغاتى وسيع دست زدند ؛ در كتابى فقط به مردم حقّ داده شده بود كه پادشاه را از سلطنت خلع و ديگرى را به مقام پادشاهى منصوب كنند .
نويسندهيى معتقد بود كه مجمع « اثاژنرو » ، گاهگاه تشكيل شود و تنها اين مجلس حقّ داشته باشد كه به وضع قانون بپردازد و اعلان جنگ و صلح بدهد و افراد را به مناصب عالى بگمارد و مسئلهء جانشينى را حل كند و پادشاهان بىكفايت و ظالم را از كار براندازد . به اين ترتيب مقدّمهء انقلاب كبير ( 1789 ) فرانسه فراهم شد . . . » « 1 » .
از آنچه گفتيم معلوم مىشود كه اروپائيان نيز تا قبل از ظهور تمدّن جديد و رشد فرهنگ و دانش عمومى مانند مسلمانان از جنون تعصّبات مذهبى رنج مىبردند ، چنانكه در طى جنگهاى سى سالهء مذهبى ( 1648 - 1618 ) تمام ترقيّاتى كه در نتيجهء آزادى دهقانان ، و پيشرفت تجارت و غيره حاصل شده بود ، در زير پاى اغراض مذهبى خرد و متلاشى شد ، قسمت اعظم مملكت آلمان در اثر جنگهاى مداوم به بيابانى مبدّل گرديد ، تعداد دهات از 600 به 20 تنزّل يافت و در بيشتر دهات بيشتر از آدمىزاده به گرگ تصادف مىشد ، شهرهاى بزرگ آباد به يغما رفته و نابود شد و از صنعت و تجارت اثرى نماند .
هامش
( 1 ) . عصر خرد ، اثر ويل دورانت ، ترجمهء دكتر اسمعيل دولتشاهى ، ص 375 .