كردند و عدّهيى را به سختى مجروح كردند . اين اعمال وحشيانه سه ساعت طول كشيد تا فرّاشان شاهى رسيدند ، در نتيجهء اين اعمال ، نمايندگان سياسى انگلستان و فرانسه بار ديگر با وزارت امور خارجه وارد مذاكره شدند و توقيف غارتگران و پرداخت خسارت وارده را مطالبه كردند . . . » « 1 » .
ظاهرا پس از اين واقعهء دلخراش ، ميرزا محمّد مهدى مازندرانى متخلّص به شحنه كه خود از روحانيان آزاده بود ، دراينباره مىگويد :
زاهد بشكست از سرِ خامى خُمِ مى * اسباب نشاط مىگساران شد طى
گر بهر « خدا » شكست ، اى واى به ما * ور بهرِ « ريا » شكست ، صد واى به وى
اين وضع دلخراش تا طلوع مشروطيّت و حتّى مدّتى بعد از آن ادامه داشت ولى از آغاز جنبش آزادىخواهى در ايران ، اندكاندك موقعيّت اجتماعى و مدنى و اقتصادى يهوديان و ديگر اقليّتهاى مذهبى تثبيت گرديد و آزادىخواهان به يهوديان نيز وعده دادند كه پس از استقرار مشروطيّت ، حقوق مدنى آنان را ملحوظ خواهند نمود .
نطق سيد جمال الدّين واعظ در كنيسهء هاداش
مرحوم سيّد جمال الدّين واعظ در زمان انقلاب ، در روز شنبهيى كه تعطيل بود ، در محلّهء يهوديان حضور يافت و در كنيسهء « هاداش » نطقى تاريخى نمود و گفت :
« در نتيجهء اين انقلاب ، يهوديان نيز از مزاياى آزادى برخوردار خواهند شد . . . » « 2 » عدّهيى از جوانان و عناصر مترقّى يهود نيز با آزادىخواهان همكارى مىكردند ؛ محمّد على شاه ، مستبد در دوران كوتاه قدرت خود براى مبارزه با مخالفان حتّى به يهوديان توسّل جست و آنان از روى ناچارى ملّا ابراهيم را جلو انداخته فرياد مىكردند :
« ما امت موسىايم - از قول مسلمانان ، مشروطه نمىخواهيم . »
پس از استقرار مشروطيّت تا روى كار آمدن سلسلهء پهلوى همچنان وضع يهوديان در تهران و شهرستانها متزلزل بود ، روحانيان مغرض به كمك حكّام محلّى
هامش
( 1 ) . همان كتاب ، ص 796 به بعد .
( 2 ) . همان كتاب ، ص 820 .