اسلامى گرديدهاند . . . » « 1 »
كسانى كه بخواهند از اصول عقايد ديگر فرق شيعه نظير شيعه آل عباس ، شيعه علويه ، فرقهء مباركيّه ، قرامطه ، شميطيّه ، افطحيّه و جز اينها واقف گردند ، مىتوانند به كتاب ملل و نحل شهرستانى از صفحهء 106 تا 155 مراجعه نمايند .
ناگفته نگذاريم كه « به عقيدهء فرقه اماميه دنيا هيچوقت از وجود امام خالى نيست و خداوند مختار است كه امام را در ميان خلق ظاهر نمايد و يا از انظار ايشان غايب چه زمين هيچگاه از حجّت خالى نيست و حجت خداوند بعد از امام يازدهم فرزند اوست كه در حال غيب است و هروقت مشيت الهى تعلق بگيرد ، ظاهر خواهد شد ، يعنى هروقت جهان را ظلم و جور فراگرفت ، قيام امام دوازدهم براى پر كردن عالم از عدل و قسط صورت خواهد گرفت . » « 2 »
تحول اسلام ، در ايران
به نظر پروفسور ويكنز ، پس از نفوذ اسلام در خاورميانه ، تعاليم و دستورهاى دين جديد بر حسب شرايط و اوضاع اجتماعى و اقتصادى هر كشورى كم و بيش دستخوش تحوّل و تغيير گرديد ، ولى در ميان كشورهاى اين منطقه ، ايران بيش از ديگر كشورهاى جهان ، مذهب اسلام را دستخوش اغراض و مقاصد سياسى و اجتماعى خود گردانيده . به قول پروفسور ج . م ويكنز استاد عربى دانشگاه كمبريج « از قديمترين ازمنهء تاريخ به زحمت مىتوان يك عقيده ، مسلك ، مرام ، اميد ، مذهب ، فرقه و يا آرزو ، و رؤيايى پيدا كرد كه در اين معجون عجيب و پرقوّت ، يعنى فرهنگ ايران ، يا به كلى حلّ و جذب نشده و يا معلّق نمانده باشد . . . تسلّط فكرى و فرهنگى ايران از يك طرف به واسطهء لخت و عور بودن اسلام اوّليه از فرهنگ ، و از طرف ديگر به سبب اينكه انضباط و « دكترين » حقيقى و واقعى در اين مذهب وجود نداشت ، دگرگونيهايى در اسلام پديد آورد . اسلام ايرانى را به راحتى مىتوان در زير
هامش
( 1 ) . دكتر ذبيح اللّه صفا ، تاريخ ادبيّات ، ج 2 ، از ص 181 تا 201 ( نقل و تلخيص ) . براى كسب اطّلاعات بيشتر راجع به فرق اسلامى رجوع كنيد به كتاب : خاندان نوبختى ، تأليف عبّاس اقبال ، از ص 50 به بعد و ملل و نحل شهرستانى و تبصرة العوام رازى .
( 2 ) . خاندان نوبختى ، پيشين ص 53 .