جندى شاپور را افتتاح كرد و دانشوران نسطورى ، مذهب آرامى را به آنجا كشيدند و اين مدرسه پس از فتح ايران به دست مسلمانها ، نيز باز بود و به قول « كار ادوو » تا زمان عبّاسيان دوام داشت و خدمات شايانى به بسط علم در شرق و آسياى جنوب غربى نمود و در انتقال شعلهء دانش به جهان اسلامى مؤثّر افتاد . به اين ترتيب آرامىها در حدود پنج قرن چراغ دانش يونانى را فراراه طالبين داشتند و سرانجام با انتقال فرهنگ خود ، گنجينه معارف اسلامى را غنى كردند . در اين جريان ، سريانىهاى حرّان كه به « صابى » شهرت داشتند ، دست به ترجمهء كتاب سريانى به عربى زدند و گاه خود بعضى از متون يونانى را ترجمه كردند و با اين اقدام نقص ميراث فرهنگى سريانى را بر طرف نمودند . ورود فلسفه افلاتونيان جديد به اسلام ، همچنين نشر كتب رياضى يونانى در بين مسلمانها از جمله كارهايى است كه به همّت قوم صابى صورت گرفته است . چون بعضى از ترجمهها دقيق نبود ، بعضى از دانشمندان اسلامى براى بار دوّم به ترجمه و تنقيح كتب پرداختند و با كنجكاوى خود نارسايى ترجمه را از پيش برداشتند و مقصود ابن النّديم در « الفهرست » كه مىگويد « نقله فلان » و « اصلحه فلان » همين ترجمهها و نقلهاست .
خلاصه ، فلسفه بدين ترتيب به اسلام راه يافت و دانش يونانى از اين راه بين مسلمانها پخش شد . مسلمانها ديگر آن جنگجويان صدر اول نبودند و از بركت اسلام و تمدن يونانى و فرهنگ ملل مفتوح ، صاحب فرهنگ و تمدّن شدند و خشونت باديهنشينى آنان رو به كاهش نهاد . . . بارى مطالعهء سير تمدّن و علم يونانى و تلاش وارثين آنها ، يعنى مسلمانها ، يكى از زيباترين مطالعات ، در سير تمدّنهاست .
مسلمانها با اخذ فرهنگ يونانى بازار دانش آن روز را گرم كردند و در مدارس خود گاهگاه بر روى اين تار و پودهاى علمى يونانى طرح نو در انداختند و افكار و انديشههاى بديعى عرضه كردند ؛ با اينكه طرّاحان ، غالبا ايرانى و غير عرب بودند ، آثار خود را به زبان بين المللى عصر خود ، يعنى به زبان عرب مىنوشتند . بنابراين فرهنگ و تمدن اسلامى ، محصول فكر و حاصل تلاش ملل غير عربى است كه زير پرچم اسلام گرد آمده بودند و الّا آن قوم رزمجو و مبارز جز قرآن كريم و احاديث و اخبار ، چيزى به اين فرهنگ غنى تقديم نكردند .
بايد توجه داشت كه در اين دوران تاريخى ، اروپا در خواب عميق قرون وسطائى
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 22
مساهمون: مرتضى راوندى
ص٢٢