نقش روحانيان در جنگهاى مذهبى
نزاع بنى شافعيّه و حنفيّه و تدبير محمود كاشانى ، صاحب سالار سلطان سنجر
در جنگهاى مذهبى كه بين فرق دينى اسلام در شهرستانهاى مختلف در مىگرفت ، روحانيان بزرگ نقش مهمّى داشتند . سيد صدر الدّين صاحب زبدة التواريخ مىنويسد : « در ايّامى كه بين شافعيّه و حنفيّهء نيشابور نزاع درگرفت و از حنفيّه هفتاد تن به قتل رسيدند ، سلطان سنجر در لشگرگاه خود نزديك اين شهر ، صاحب سالار خود محمود كاشانى را نزد محمّد بن يحيى فرستاد و گفت : به او بگو كه سلطان مىگويد كه اين شهر از آن تست يا از آن من ، اگر از من است آن را ترك گو ، و از آنجا خارج شو ، و اگر از آن تست پس آمدن مرا آماده باش ؛ و به هرحال بايد از آن بيرون روى . محمّد كاشانى به حلقهء درس محمّد بن يحيى در جامع نيشابور درآمد و بر او ، كه به مطالعه اشتغال داشت ، سلام گفت ؛ محمّد بن يحيى التفاتى نكرد و از مطالعه سر برنداشت و گفت : و على عباد اللّه الصّالحين ! حاجب پيش او زانو زد و گفت : سلطان سلام مىفرستد و مىگويد كه تفصيل واقعهء نيشابور به سمع ما رسيد و دانستهايم كه حاكم مطلق در اين شهر تويى و هرچه مىخواهى مىكنى . . . آنچه ما داريم نيز از بركت و نعمت دعاى توست . حاجب اين پيغام ابلاغ كرد و به خدمت سلطان رفت ؛ سلطان كه از فرستادن حاجب و پيغام ، سخت پشيمان شده بود بىتابانه انتظار مراجعت او را داشت ؛ چون برگشت ، از او پرسيد : با شيخ چه گفتى ؟
حاجب آن چه ميان رفته بود ، تقرير كرد . سلطان گفت : به سر من سوگند ياد كن كه چنين گفتى ؛ حاجب سوگند ياد كرد . سلطان از انديشه بيرون آمد و بر او آفرين خواند و بر قدر و منزلت او افزود و ولايت نيشابور را ، در قلمرو او نهاد . . . » « 1 » .
هامش
( 1 ) . عباس اقبال آشتيانى ، مجلّهء يادگار ، سال اوّل ، شمارهء 6 ، ص 35 .