و رمانهاى اروپايى مىتوان تودهء ايرانى را با فرهنگ و خصوصيات تمدن غرب آشنا كرد و با نگارش رمانهاى اجتماعى ، اخلاقى و تاريخى به زبان فارسى ، نقاط ضعف اخلاقى را به نسل جوان و رو به رشد ، گوشزد كرد و از اين راه به بيدارى و رستاخيز فكرى و فرهنگى ايرانيان كمكى شايان نمود .
حال ببينيم رمان چيست ؟ رمان داستانى است خيالى ، منظوم يا منثور كه توجهش بيشتر به وقايعى غيرعادى و شگفتانگيز و آموزنده معطوف است . . . « تسميه اين گونه داستانها به رمان ناشى از اينست كه نخستين داستانهايى از اين قبيل كه معروفيّت و مقبوليّت معتنابهى يافته است ، به زبانهاى سهگانهء فرانسوى ، ايتاليايى و اسپانيولى ، از دسته زبانهاى « روميايى » بوده است . رمانهاى قرون وسطايى ، كه زيباترين آنچه از آنها باقيست از قرن دوازدهم و سيزدهم ميلادى است ، مشتمل بر حماسههاى مردمپسند « سانسون دوژست » است ، از رمانهاى معروف « رمان دولاروز » ( داستان گل سرخ ) و افسانههاى آرتورى ( آرثر ، افسانهيى ) است . و يكى از زيباترين نخستين رمانهاى آرتورى رمان « تريستوم » و « ايزالده » است . مواد اين رمانها بيشتر عبارت بوده است از قصايد و سرودههاى مربوط به قهرمانان معروف و اغلب ( مخصوصا در رمانهاى آلمانى ) آميخته با اساطير بتپرستان و قطعاتى كه « مينسترل » ها براى حفظ ارتباط قسمتهاى مختلف مىساختند ، بدين ترتيب يك رشته حماسه در اطراف بعضى از قهرمانان معروف پديد آمد ، كه هر رشته يك « حلقهى رمان » را تشكيل مىداد . » « 1 »
از داستانهاى قديم ايرانى ، مىتوان از داستانهاى شيرين شاهنامه فردوسى و منظومهء عاشقانهء ويس و رامين ، فخر الدين اسعد گرگانى و مثنوى خسرو و شيرين نظامى كه نظم يكى از داستانهاى دورهء ساسانى است ياد كرد .
اين قصيده را نخست فردوسى به سلك نظم كشيد و نظامى آن را با تصرفاتى تكرار مىنمايد و دربارهء داناى طوس گفت :
حكيمى كاين حكايت شرح كردست * حديث عشق از ايشان طرح كردست
بگفتم هرچه دانا گفت ز آغاز * كه فرخ نيست گفتن ، گفته را باز
در ميان آثار روان و دلنشين نظامى هفتپيكر يا بهرامنامه نيز از قصههاى ايرانى و مربوط به عهد ساسانيان است . ديگر از داستانهاى منظوم نظامى يك اسكندرنامه است ، اين داستان را هم مانند خسرو و شيرين نخست فردوسى توسى به رشتهء نظم كشيده و
هامش
( 1 ) . دايرة المعارف فارسى ، پيشين ، ج 1 ، ص 1096 .