جنگها در ركاب ارغون خان مىرفت ، ناگهان انقلابى درونى به وى دست مىدهد ، و در سلك صوفيان و درويشان درمىآيد و چون وابسته به طبقات متنعم جامعه بود ، از جمله مشايخ بزرگ و متنفذ ايران گرديد . وى املاك زيادى را بر صوفيانى كه در طريقه او بودند وقف كرد . از وى ديوان اشعار و تاليفات متعددى كه جملگى روح عرفانى دارد به فارسى و عربى برجاى مانده است . او در مدت شانزده سال ، 140 اربعين برآورد ، وفات او در شب جمعهء 22 رجب 736 ق . م در برج احرار صوفىآباد اتفاق افتاد ، مدت عمرش 77 سال بود . مهمترين اثر او كتاب مكاشفات است . شرح حال او و افكار و نظرياتش را اقبال سيستانى زير عنوان 40 مجلس يا ملفوظات شيخ علاء الدوله سمنانى نگاشته است . وى معاصر كمال الدين عبد الرزاق كاشانى بود و با او در خصوص مسئله وحدت وجود مباحثاتى داشته است و در رسالهء العروه نظريات محيى الدين ابن العربى را كه عبد الرزاق كاشانى طرفدار او بود ، رد كرده است .
شماره آثار او را به عربى و فارسى تا 300 نوشتهاند ؛ از آن جمله است : سرّ البال ، آداب الخلوة ، مشارع ابواب القدس ، قواعد العقايد و مجموعهء اندكى از رباعيات او در دست است .
اكنون نمونهاى از نثر او را در « اسرار نبوت » مىآوريم : « بدان اى عزيز ، كه نبوت سرّى است الهى ، كه در بعضى بندگان خود تعبيه فرموده و بدان اسرار ، از امثال خودشان كه بنى آدمند ممتاز گردانيده ، همچنانكه انسان افق اعلاء موجودات است ، نبى افق اعلاء آدميانست و افق اعلاء مرتبه نبوت مرسل اليه است و افق اعلاء مرتبه الو العزم ، اميّت است كه ختم نبوت خاصه اوست . نبى آن باشد كه مخصوص باشد به سرافقيت مرتبهء انسانى و متلقى باشد بىواسطه از حضرت ربوبيّت يا بواسطه غير بشر ، و مأمور باشد به اظهار نبوت . . . آنچه بعضى گفتهاند ، بلكه همه ، كه رسول از نبى افضل است . . . و الا نبى از رسول خاصتر است و امّى از نبى خاصتر . » از آن جهت رسول را بر ملك و بشر اطلاق كنند . . . « 1 »
هامش
( 1 ) . دكتر صفا ، گنجينهء سخن ، ص 455 . ( به اختصار ) و لغتنامه دهخدا ، شماره سلسل 85 ، ص 2 .