همه عالم نشانِ صورتِ اوست * باز جوئيد يا اولى الابصار « 1 »
با مطالعهء مجموع اشعار و آثار اوحدى مىتوان تا حدى با روح كنجكاو و پژوهنده و طرز فكر و جهانبينى ، و افكار و انديشههاى فلسفى و اجتماعى و علاقه فراوان او به اصلاحات اجتماعى آشنا و مانوس گرديد :
اين چرخِ گِرد گَرد كواكب نگار چيست ؟ * اين اختر ستيزهگر كينهكار چيست
هان اى حكيم ، هرچه بپرسم تو را ، بگوى * تا مُنكّشِف شود كه در اين پودوتار چيست ؟
پروردگار و نفس ببايد شناختن * اين نفس خود چه باشد و پروردگار چيست ؟
. . . اين طول و عرض چند و زمان و مكان كدام * اين خط و نقطه چون و محيط و مدار چيست ؟
اين چهار عنصر و سه مواليد و شش جهت * اين پنج زورق و دو درو يك سوار چيست ؟
. . . اين جان روشن و تن تاريك را چه حال ؟ * وين خاك ساكن و فَلكِ بيقرار چيست ؟
اين وصلت و مفارقت و جوهر و عَرَض * اين بهمن و تموز و خزان و بهار چيست ؟
اين قلب و اين لسان و سكوت و كلام چه ؟ * اين طبع و اين مزاج و خيال و بخار چيست ؟
در يك مگس « 2 » مجاورت نوش و زهر چون ؟ * در يك مكان مناسبت گَنج و مار چيست ؟
اصل فرشته از چه و نسل پرى ز كه ؟ * وين آدمى بدين صفت و اعتبار چيست ؟
. . . آوردنش به عالم و بردن به خاك چند ؟ * پروردنش به شُكر ، و كَردن شكار چيست ؟
. . . منزل يكى و راه يكى و روش يكى * چندين هزار تفرقه در هر كنار چيست ؟
. . . الهام و وحى و كشف و مقامات و معجزه * در جنبش نبى و ولى آشكار چيست ؟
ابليس و خلدو آدم و حوّا و خوشه چه ؟ * ذبح و خليل و گلشن و نمرود و نار چيست ؟
مصر و عزيز و يوسف و زندان و خواب چه ؟ * طور و عصا و موسى و سجّيل خوار چيست ؟
سير براق و مسجد اقصى و جبرئيل * طوبى و عرش و سدره و ديدار يار چيست ؟
بوجهل را مخالفت احمد « 3 » از چه خاست * وان عنكبوت و پرده و صديق و غار چيست ؟
اين حج و عمره و حرم و كعبه و مقام * وين خلق و سعى و وَقفه و رَمىِ حجار « 4 » چيست ؟
رومى رخان هفت زمين را چنان طواف * بر گِردِ آن سرادق « 5 » زنگى شعار چيست ؟
گر ديدهاى مدينه علم رسول را * باب مدينه و اسد و ذو الفقار چيست ؟
هامش
( 1 ) . در تنظيم مطالب اين بخش غير از ديوان اوحدى از تاريخ ادبيات دكتر شفق از صفحه 303 به بعد و لغتنامه دهخدا ، شماره مسلسل 86 ، صفحه 479 به بعد و مثنوى جام جم استفاده شده است .
( 2 ) . زنبور عسل
( 3 ) . پيغمبر
( 4 ) . مراد ، مناسك حج است .
( 5 ) . خيمه ، سرا