ديدم كه دو برادر به نام محمد و احمد بن موسى منجم و مكانيك ساخته بودند ، اين دستگاه كه به شكل كرهء بزرگى بود ، صورتهاى سماوى و علائم منطقة البروج را نشان مىداد .
دستگاه مزبور با يك مكانيسم هيدروليك كار مىكرد . در همان لحظهاى كه ستارهاى غروب مىكرد ، تصويرش با گذشتن از زير دايرهاى كه افق را نشان مىداد ، محو مىشد و هنگامى كه طلوع مىكرد ، تصويرش دوباره در بالاى دايره نمودار مىگشت . چون طلوع و غروب كواكب عمده نهفقط در 24 ساعت انجام مىيابد ، بلكه در تمام سال ، بايد چنين نتيجه گرفت كه مكانيسم اين دستگاه نسبتا بغرنج و پيچيده بوده است .
نمونههايى از ساعتهاى بزرگ وجود داشت كه در آنها در ساعات معين آدمكهاى خودكار سخنانى مىگفتند يا آهنگى به سمع مىرسانيدند . - بعضى از اين ساعتها ، داخل يك ميكده را نشان مىدادند كه در آنجا خدمتكاران در ساعات معين جامهاى ميخواران را پر مىكردند و برخى ديگر تصوير باغى را مجسم مىساختند كه در آن پرندگان براى اعلام ساعات ، آواز مىخواندند .
ابن جبير ساعتى را وصف كرده كه مسجد بنى اميه در دمشق به آن مزين بوده است .
« اين ساعت كاخ كوچك مسقفى را نشان مىداد كه در سمت شمالى آن 12 پنجرهء كوچك ، نمايندهء 12 ساعت وجود داشت . دو باز مسى كه در فرورفتگى نشسته بودند گردن خود را در هر ساعت خم مىكردند و گلولهاى از سرب كه در نوك آنها بود و در حين سقوط در جام فلزى مدتى صدا مىكرد ، از نوك خود رها مىساختند .
در همان لحظه پنجرهاى كه نمايندهء ساعتى بود كه زنگش زده شده بود ، بسته مىشد و بهاينترتيب در پايان روز هر 12 پنجره بسته شده بود . همين جريان براى تعيين ساعات شب از نو آغاز مىگشت ، ولى در آن هنگام 12 پنجره كه از درون با نورى سفيد روشن مىگشت ، يكى پس از ديگرى با رنگ سرخ به تدريج كه ساعات سپرى مىگشت ، روشن مىشد . اين ساعتها را كه نام فارسى آن بنكان يا منكان مىناميدند ، كه كلمهاى است از زبان دورهء هخامنشيان و معنى آن فنجان ( فنجان معرب آن است ) سوراخدار است براى اندازه - گيرى زمان و كلمهء بيزانسى مكانيك مشتق از آن است .
يك روز فردريك دوم هوهنستوفن امپراطور آلمان ، يكى از اين دستگاههاى ساعت را كه شاهكار واقعى مكانيك است ، بهعنوان هديه از سلطان مصر دريافت نمود ، اين دستگاه - هاى خودكار با يك سلسله حركات مخصوص كار مىكرد ؛ بهعلاوه ، امروزه رسالههاى مصورى از الجزرى ( 1205 ميلادى ) مربوط به قرن 12 در دست است ، كه طرز ساخت اين دستگاههاى دقيق فنى را شرح مىدهد . دستگاههاى مزبور نخست مايهء تزيين آتشكده - هاى سلطنتى كاخ بيستون و قصر خليفه بودند ، ولى از قرن دهم به بعد در منازل اعيان و
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 573
مساهمون: مرتضى راوندى
ص٥٧٣