ليكن پس از آنكه توحيد و يكتاپرستى به وسيلهء يهوديان ، مسيحيان و مسلمين اشاعه و انتشار يافت ، مبلغين اين اديان براى آنكه ، بار ديگر بتپرستى مورد توجه مردم قرار نگيرد ، نهتنها با ساختن بتها و اصنام مبارزه كردند ، بلكه مجسمهسازى و ساختن پيكرههاى ذيروح و حتى عمل نقاشى را تحريم كردند ؛ بههمينعلت قرنها ، هنرمندان ، در رشتهء حجارى ، معمارى و نقاشى اثر بديعى از خود نشان ندادند و اين دوران تا قرنها ادامه يافت .
در شرق نيز ، اسلام به جنگ با اصنام ( بتها ) برخاست و ساختن مجسمه و صورت - سازى را تحريم كرد ، به قول سر ويليام اورين محقق انگليسى : « مذاهب و اديان به اختلاف مراتب ، بر ضد تجملات بودند ؛ و مردم را به زهد و اعراض از ذخارف دنيوى توصيه مى - كنند و بهاينجهت اشتغال به فنون ظريفه را نهى مىنمايند . » « 1 »
* بهطوريكه ويليام اورين در كتاب خود نوشته است ، پس از آنكه اعراب از جزيرة - العرب پا بيرون نهاده و به مصر و عراق و سوريه و ايران روى آوردند ، خواه و ناخواه تحت تأثير تمدن كهنسال اين ممالك قرار گرفتند و به مرور زمان به امور ذوقى و هنرى توجه كردند ؛ و با تسامح و گذشت ، كمابيش به هنرمندان ملل مفتوحه اجازه دادند كه آثار ذوقى خود را به نحوى جلوهگر سازند و نشانههاى اين تسامح بهخصوص در دورهء خلفاى فاطمى كه بيشتر به تودهء مردم و طبقات زحمتكش و هنرمندان توجه داشتند ، تجلى و تظاهر كرده است . به عقيدهء اين محقق : در ميان فرق اسلامى ، اهل تسنن بيشتر از ديگران با مجسمهسازى و نقاشى مبارزه و مخالفت كردهاند ، هنرمندان تحت تأثير اين شرايط ، نيروى ذوق و قريحهء خود را در راههاى ديگرى چون بنايى و شاعرى به كار انداخته و آثار جالبى در اين زمينهها پديد آوردند . به عقيدهء اورين : « فنون اسلامى بهطور عموم مولود قوهء ذهن و عقل و از الهام ذوق محروم است ، تكامل صنعتى در آن مشهود است و لطافت فنى در آنها كمتر ديده مىشود و در نتيجه ، يك نفر سرآمد هنر و نقاش چيرهدست ، نزد مسلمانان باارزش نبود ، حتى كمتر ديده مىشود نام يك نفر هنرور در ذيل نقاشى او يا در عمارتى كه ساخته ثبت شده باشد ؛ و همين اهمال ، حاكى از تحقيرى است كه نسبت به او در افكار عمومى و عقايد بوده است ، نقاشيهاى دورهء اسلامى در سه جهت سير نموده است :
1 - ترسيمات هندسى ، مانند قوسها و خطوطى كه بيننده از شكل هندسى و نظم آن
هامش
( 1 ) - سر ويليام اورين ، تاريخ هنرمندان ، ترجمهء احمد سپهر خراسانى .