داراى اهميت فوق العاده است و حتى مىتوان از خود پرسيد كه اگر تأثير نفوذ ايران در روزگار قديم نبود آيا سبك معمارى روم شرقى كه آنطور پيشرفت و ترقى كرد ، هرگز صورت خارجى به خود مىگرفت يا نه ؟ پارچههاى بيزانس در دورههاى بعد ، سفال و كاشىگرى آن در طى دورههاى مقطع ولى طولانى تقريبا به كلى رنگ و بوى ايرانى دارند . حجارى بيزانس تحت اين تأثير درآمد و منبتكارى روى عاج و همچنين فلزكاريهاى روم شرقى گاهوبيگاه آثار نفوذ ايران را مىرساند . حتى در نقاشى و موزائيك ، قرابت سبك با مشرقزمين گاهگاهى مشهود است . تاريخ فرهنگ نيز نظير همين ارتباط را نشان مىدهد و هرچه ما بيشتر از شرايط اجتماعى زندگى در دنياى روم شرقى و ايران باخبر شويم ، بيش از پيش ميزان خطير نفوذ ايران را در اين زمينه متوجه خواهيم شد . . . مبادلات در زمينههاى بازرگانى ، هنرى و افكار ، عليرغم جنگها ادامه داشته و با مطالعهء عميقتر اين جنبههاى دائمى زندگى در دنياى گذشته است كه مىتوانيم صحنهء كلى و دقيقى از آن زمان مجسم سازيم . . . » « 1 »
معمارى و ساختمان
مهمترين مواد ساختمانى در ايران از ديرباز عبارت بود از :
خشت ، سنگ ، آجر و چوب ؛ غير از ساختمانهاى عادى كه مردم فقير و ميانهحال براى سكونت خود مىساختند ، سلاطين و طبقات ممتاز در ساختمانهاى شخصى و مدارس و مساجد به كمك هنرمندان و معماران ، آثار بديع و جالبى به وجود مىآوردند و با گچبرى و كاشىكارى به ساختمانها جلوهاى خاص مىبخشيدند و گاه با آجر ، اشكال هندسى ايجاد مىكردند و كتيبهء بنا و ابنيهء تاريخى و منارها را با اين هنرنمائيها به صورتى جالب و دلنشين درمىآوردند .
به عقيدهء دكتر زكى محمد حسن : « از قرن سوم هجرى به بعد ، معماران به جاى ستون - هاى چوبى كه دوام و استحكام چندانى نداشت ، ستونهاى آجرى و سنگى مىساختند .
در مساجد و مدارس قديم در اطراف صحن ساختمانها ، شبستانهايى مىساختند و بر فراز هركدام گنبدى تعبيه مىكردند و در اطراف ، ايوانها و حجراتى براى محصلين و اساتيد مىساختند .
ساختمان مقابر در ايران غالبا چهارگوش بود و بر فراز آنها گنبدى مىساختند و همين گنبد صورت مذهبى به آن بنا مىداد ، اما امرا و شاهزاده خانمها ، غالبا در مقابر برجمانندى مدفون مىشدند .
نمونهاى ديگر از معمارى قديم را در كاروانسراها نيز مىتوان ديد كه غالبا داراى
هامش
( 1 ) - ر . ك : ميراث ايران ، پيشين . ص 93 ، به بعد .