كتابى در شطرنج نوشتهاند ذكر مىكند و مىنويسد كه ( عدلى ) غير از كتاب الشطرنج كه اولين تأليف در شطرنج است ، كتاب ديگرى به نام كتاب النرد و اسبابها و اللعب بها را تأليف كرده است و مىنويسد كه رازى مانند عدلى هردو پيش متوكل بازى مىكردهاند و رازى را نيز كتاب نازكى در شطرنج است ؛ وصولى نيز كه قبلا ذكرش گذشت كتاب الشطرنج را در دو نسخه به رشتهء تحرير كشيده است و لجلاج كه نزد عضد الدوله مىزيست كتاب منصوبات الشطرنج را نوشت و ابن اقليدسى كه در بازى شطرنج زيرك و ماهر بود كتاب مجموع فى منصوبات الشطرنج را تأليف كرد . . . ابن اقليدسى ، ابو اسحاق در بازى شطرنج استادى زيرك و ماهر بود و كتاب مجموع فى منصوبات الشطرنج از اوست . . . » « 1 »
لجلاج قهرمان شطرنجبازان بود
در بازى شطرنج لجلاج ، معروف خاص و عام بود و شعرا و صاحبنظران مكرر در آثار خود از او ياد كردهاند :
كاتبى آن دو رخ شاه بتان در عرصه * مات سازندت اگر ثانى لجلاج شوى
همچو فرزين كجرو است و رخ سيه بر نطع شاه * آنكه تلقين مىكند شطرنج مر لجلاج را
كاتبى ، بازى آن رخ نگر و حاضر باش * كه شود مات درين عرصه هزاران لجلاج
در شرح حال لجلاج يا ليلاج مىگويند كه با همهء استادى و مهارتى كه داشت ، از شدت فقر ناچار در گلخنى « 2 » تا كمر به خاكستر نشسته بود ، جوانى براى آموختن فن نزد او رفت ، ليلاج نشسته سه قاپ به بام حمام انداخت و گفت راست جيك چپ بك « 3 » و ميانين انبه است ، مرد به بام شد ، چنان يافت . ليلاج گفت با همهء مهارتى كه ديدى ، خورش ، مرا خون جگر است و پوشش خاكستر ، اينك اگر خواهى تو را بياموزم . ( امثال و حكم ) .
كلوپ يا قرائتخانه به طرز امروزى در قرن اول هجرى : ابو الفرج اصفهانى در كتاب الاغانى جلد چهارم در ذكر اخبار عبد اللّه الاحوص شاعر مشهور عرب چنين مىگويد : « عبد الحكم بن عمره بن عبد اللّه الجمحى ( اواخر قرن اول هجرى ) خانهاى ترتيب داده بود و در آن شطرنجها و نردها گذاشته و رسالهها و كتابهايى مشتمل بر هرگونه علم در آنجا جمع آورد و در ديوار خانه ميخهايى زده بود كه واردين لباسهاى خود را به آنها مىزدند و مشغول خواندن كتاب يا بازى نرد و شطرنج مىشدند . » اين شرح مىرساند كه كلوپ يا به اصطلاح امروز « باشگاه » از ابتكارات قرون اخير نبوده و از هزار و
هامش
( 1 ) - ابن نديم ، الفهرست ، ترجمه م . رضا تجدد ، چاپ دوم ، ص 256 و 257 . ( به اختصار )
( 2 ) - تون گرمابه يا اجاق حمام
( 3 ) - اصطلاحى است بين بازيگران